Bài 5: Không lo thiếu doanh nhân, chỉ thiếu bậc thang làm cầu nối

Hơn 5 triệu hộ kinh doanh đang là nguồn lực lớn nhất của kinh tế tư nhân. Nhưng giữa họ và doanh nghiệp vẫn tồn tại một khoảng cách thể chế. Mô hình doanh nghiệp cá thể có thể là mắt xích còn thiếu.

Từ "vùng an toàn" đến kinh tế chính thức

Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý khá đặc biệt. Kinh tế tư nhân được xác định là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế theo Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị, nhưng khu vực tư nhân lại phát triển chưa tương xứng với tiềm năng. Cả nước hiện có hơn 5 triệu hộ kinh doanh, trong khi số doanh nghiệp đang hoạt động chỉ khoảng hơn 1 triệu. Nếu nhìn vào quy mô lực lượng kinh doanh, Việt Nam không hề thiếu doanh nhân. Điều còn thiếu là một cơ chế để biến hàng triệu hộ kinh doanh thành những doanh nghiệp có khả năng tăng trưởng.

TS. Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam nêu kiến nghị Chính phủ có thể quy định ngay trong luật về loại hình doanh nghiệp cá thể do một người làm chủ. Ảnh: Tư liệu

Nhiều năm qua, chính sách luôn hướng tới mục tiêu khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp. Tuy nhiên, kết quả đạt được khá khiêm tốn. Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở tinh thần khởi nghiệp hay khát vọng làm giàu của người dân, mà nằm ở thiết kế thể chế.

Một cửa hàng tạp hóa, một quán ăn gia đình hay một xưởng cơ khí vài lao động nếu chuyển sang doanh nghiệp sẽ phải thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, báo cáo tài chính, hóa đơn điện tử, bảo hiểm xã hội, thanh tra, kiểm tra và hàng loạt nghĩa vụ pháp lý khác. Trong khi quy mô hoạt động gần như không thay đổi.

Với nhiều hộ kinh doanh, lợi ích thu được chưa đủ lớn để bù đắp chi phí tuân thủ gia tăng. Kết quả là họ chọn tiếp tục hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh, dù điều đó đồng nghĩa với việc khó tiếp cận vốn ngân hàng, khó ký hợp đồng với các doanh nghiệp lớn, khó tham gia chuỗi cung ứng hoặc mở rộng thị trường.

Khoảng cách giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp vì thế không đơn thuần là khác biệt về tên gọi. Đó là khoảng cách của một hệ thống pháp lý chưa tạo ra lộ trình phát triển phù hợp với quy mô của từng chủ thể kinh doanh.

Nếu được thiết kế hợp lý, đây có thể là "bậc thang" mà khu vực kinh doanh nhỏ đang thiếu suốt nhiều năm qua.

Chiếc áo pháp lý vừa với doanh nghiệp nhỏ

Trong một lần trả lời phỏng vấn báo chí gần đây, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, doanh nghiệp một người hay doanh nghiệp cá thể là mô hình rất phổ biến trên thế giới. Theo đó, tại các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức, Pháp, Anh, Canada, Australia… có hơn 70% doanh nghiệp thành lập mới thuộc loại hình này.

Những con số đó cho thấy các nền kinh tế phát triển không bắt đầu bằng những công ty quy mô lớn, mà họ tạo điều kiện để cá nhân kinh doanh khởi sự với chi phí thấp, sau đó từng bước phát triển thành doanh nghiệp lớn hơn khi thị trường đòi hỏi.

Nhà nước không ép mọi chủ thể phải ngay lập tức bước vào cùng một khuôn khổ pháp lý, thay vào đó, pháp luật được thiết kế theo từng nấc phát triển của hoạt động kinh doanh. Đây chính là điều mà luật pháp Việt Nam còn thiếu.

Hiện nay, hộ kinh doanh và doanh nghiệp giống như đứng ở hai đầu chiếc cầu nhưng giữa cầu lại không có lối đi. Muốn sang phía doanh nghiệp, người kinh doanh phải vượt qua quá nhiều rào cản cùng một lúc. Như vậy, doanh nghiệp cá thể sẽ đóng vai trò là nấc trung gian.

Người chủ vẫn toàn quyền quyết định hoạt động kinh doanh như chủ hộ kinh doanh truyền thống, nhưng có địa vị pháp lý rõ ràng hơn; có thể ký hợp đồng, mở rộng thị trường, tiếp cận tín dụng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Quan trọng hơn, quá trình chuyển đổi sẽ diễn ra tự nhiên thay vì mang tính ép buộc.

Đừng để Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chỉ dừng ở... hỗ trợ. Ảnh: Tư liệu

Khi quy mô đủ lớn, chính doanh nghiệp cá thể sẽ có nhu cầu chuyển thành công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần để huy động vốn và mở rộng hoạt động. Đó là động lực đến từ thị trường, chứ không phải từ áp lực hành chính.

Thậm chí ông Bình còn đề xuất xa hơn khi cho rằng Việt Nam nên cân nhắc xây dựng Luật Kinh doanh cá thể riêng, tách biệt với Luật Doanh nghiệp. Cách tiếp cận này sẽ phân định rõ hai khu vực: cá nhân kinh doanh và pháp nhân kinh doanh. Từ đó, các chính sách về thuế, kế toán, bảo hiểm xã hội, phá sản hay sở hữu trí tuệ cũng được thiết kế sát với thực tiễn hơn.

Thể chế cần nhiều hơn một loại hình doanh nghiệp

Dẫu vậy, bổ sung doanh nghiệp cá thể mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là phải tạo ra một hệ sinh thái thể chế phù hợp để mô hình này phát huy hiệu quả.

Điểm nghẽn lớn nhất của doanh nghiệp nhỏ hiện nay vẫn là tiếp cận vốn.

Nhiều năm qua, câu chuyện "khát vốn" gần như chưa bao giờ có lời giải trọn vẹn. Ngân hàng muốn tài sản thế chấp để giảm rủi ro. Doanh nghiệp nhỏ lại cần vốn để đầu tư, mở rộng sản xuất và tạo ra chính tài sản đó. Vòng luẩn quẩn ấy khiến không ít doanh nghiệp phải tìm đến tín dụng phi chính thức hoặc chấp nhận phát triển cầm chừng.

Đó là lý do đề xuất cho phép Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam thí điểm tổ chức xếp hạng tín nhiệm độc lập đáng được quan tâm.

Ở nhiều quốc gia, doanh nghiệp không chỉ được đánh giá bằng giá trị tài sản mà còn bằng lịch sử thanh toán, uy tín thương mại, năng lực quản trị, tình hình tài chính và việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Những dữ liệu này hình thành hồ sơ tín nhiệm, giúp tổ chức tín dụng có thêm cơ sở để quyết định cho vay.

Nếu Việt Nam xây dựng được cơ chế đánh giá tín nhiệm độc lập, nhiều doanh nghiệp nhỏ sẽ có cơ hội tiếp cận vốn mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản thế chấp.

Đó cũng là cách chuyển từ tư duy "cho vay dựa trên tài sản" sang "cho vay dựa trên năng lực kinh doanh".

Song song với đó là những đề xuất nâng ngưỡng doanh thu chịu thuế, hoàn thiện chế độ kế toán đơn giản, cải cách thủ tục đăng ký kinh doanh và giao chỉ tiêu phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa cho từng địa phương.

Nhìn bề ngoài, đây là những chính sách riêng lẻ. Nhưng nếu đặt cạnh nhau sẽ thấy chúng cùng hướng đến một mục tiêu chung: giảm chi phí tuân thủ.

Thực tế cho thấy, điều doanh nghiệp nhỏ e ngại nhất không phải là nghĩa vụ thuế, mà là sự phức tạp trong việc thực hiện nghĩa vụ đó, không sợ nộp thuế mà ngại các thủ tục tuân thủ về thuế.

Một hộ kinh doanh bán tạp hóa hay quán ăn gia đình khó có thể thuê kế toán chuyên nghiệp, lập báo cáo tài chính theo chuẩn doanh nghiệp hoặc dành nhiều thời gian xử lý thủ tục hành chính. Nếu chi phí tuân thủ vượt quá khả năng của họ, chính sách khuyến khích chuyển đổi sẽ khó phát huy hiệu quả.

Nói cách khác, muốn có thêm doanh nghiệp thì trước hết phải giảm "giá" để trở thành doanh nghiệp.

Đảng và Nhà nước đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, đây không chỉ là bài toán về số lượng mà điều quan trọng hơn là chất lượng của quá trình phát triển.

Một nền kinh tế khỏe mạnh không hình thành từ những chiến dịch vận động thành lập doanh nghiệp, mà từ một hệ sinh thái cho phép doanh nghiệp nhỏ lớn lên theo đúng quy luật thị trường.

Nhiều quốc gia thành công không phải vì họ có nhiều chính sách hỗ trợ hơn Việt Nam, mà vì họ thiết kế được một lộ trình phát triển hợp lý cho từng quy mô kinh doanh. Từ cá nhân kinh doanh, doanh nghiệp cá thể, doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ đến doanh nghiệp quy mô lớn đều có những khung pháp lý phù hợp, tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển từng bước thay vì phải "nhảy cóc".

Trong khi đó, hệ thống pháp luật của Việt Nam vẫn còn khoảng trống giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp. Chính khoảng trống ấy khiến hàng triệu cơ sở kinh doanh chấp nhận ở ngoài khu vực chính thức, dù điều đó làm hạn chế khả năng tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường.

Nếu được thiết kế đồng bộ với cải cách về thuế, kế toán, tín dụng và thủ tục hành chính, doanh nghiệp cá thể có thể trở thành chiếc cầu nối giữa hơn 5 triệu hộ kinh doanh với khu vực doanh nghiệp chính thức.