Giải ngân 708.600 tỷ đồng, đầu tư công vẫn vướng mặt bằng và vật liệu

Giải ngân vốn đầu tư công đang có chuyển biến tích cực, nhưng tốc độ chuyển vốn thành khối lượng xây dựng tại hiện trường vẫn chưa đồng đều. Với doanh nghiệp xây dựng, nhà thầu và đơn vị cung ứng vật liệu, tiến độ dự án không chỉ phụ thuộc vào nguồn vốn được bố trí mà còn nằm ở khả năng tiếp cận mặt bằng, bảo đảm nguyên liệu và tổ chức thi công liên tục.

Báo cáo số 908/BC-BTC ngày 3/11/2026 của Bộ Tài chính cho thấy, bài toán giải ngân trong những tháng cuối năm không còn đơn thuần là thúc vốn, mà phải tháo gỡ đồng thời các điểm nghẽn trong toàn bộ chuỗi triển khai dự án.

Hơn 708.500 tỷ đồng đã giải ngân, tiến độ giữa các đơn vị còn phân hóa

Đến hết tháng 10/2026, cả nước giải ngân khoảng 708.567,4 tỷ đồng, đạt 74,1% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, cao hơn mức 54,4% cùng kỳ năm 2025. So với cùng kỳ, giá trị giải ngân tăng khoảng 217.524 tỷ đồng.

Giải ngân vốn đầu tư công 10 tháng năm 2026 đạt 74,1% kế hoạch, cao hơn cùng kỳ năm trước.

Nếu loại trừ 30.675,4 tỷ đồng vốn ngân sách địa phương tiết kiệm để dự kiến đầu tư tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, tỷ lệ giải ngân đạt 76,6%. Đây là hai cách tính trên cùng khối lượng vốn đã giải ngân, nhưng khác nhau về mẫu số so sánh.

Trong cơ cấu nguồn vốn, ngân sách địa phương giải ngân khoảng 526.520,2 tỷ đồng, đạt 81% kế hoạch; ngân sách trung ương đạt khoảng 182.047,2 tỷ đồng, tương đương 59,6%. Chênh lệch này cho thấy tiến độ thực hiện giữa các nguồn vốn vẫn còn khoảng cách đáng kể.

Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh tiếp tục là hai địa phương có giá trị giải ngân lớn nhất, lần lượt đạt khoảng 125.400 tỷ đồng và 111.000 tỷ đồng.

Đáng chú ý, tháng 10/2026 là kỳ chấm điểm giải ngân chính thức đầu tiên của Bộ Tài chính. Kết quả có 7 bộ, cơ quan trung ương và 13 địa phương được xếp loại rất tốt. Điện Biên đạt 100 điểm, Hải Phòng đạt 99,97 điểm. Trong khi đó, 5 đơn vị thuộc nhóm chưa tốt gồm 4 cơ quan trung ương và tỉnh Cao Bằng.

Việc chấm điểm theo tháng tạo thêm công cụ giám sát tiến độ, đồng thời đặt trách nhiệm rõ hơn đối với các đơn vị được giao quản lý vốn. Tuy nhiên, điểm số chỉ phản ánh một phần kết quả. Hiệu quả cuối cùng vẫn phải được đo bằng khối lượng công trình hoàn thành, chất lượng và khả năng đưa dự án vào khai thác.

Mặt bằng và vật liệu tiếp tục là điểm nghẽn tại nhiều công trường

Một trong những vấn đề đáng chú ý là tiến độ giải ngân tại các dự án giao thông trọng điểm vẫn thấp hơn mặt bằng chung.

Đến hết tháng 10, nhóm dự án này giải ngân khoảng 121.500 tỷ đồng, đạt 66,8% kế hoạch vốn đã phân bổ. Trong đó, vốn ngân sách địa phương đạt 82,2%, còn vốn ngân sách trung ương mới đạt 59%.

Đáng lưu ý, trong 24 dự án và dự án thành phần có tỷ lệ giải ngân dưới 40%, có 7 trường hợp được bố trí vốn để chuẩn bị đầu tư. Đặc biệt, 6 dự án trong nhóm này có kế hoạch hoàn thành hoặc cơ bản hoàn thành ngay trong năm 2026.

Vướng mắc về giải phóng mặt bằng và nguồn vật liệu tiếp tục ảnh hưởng đến tiến độ thi công, giải ngân tại một số dự án giao thông trọng điểm - Ảnh minh họa.

Khoảng cách giữa kế hoạch và tiến độ thực hiện đặt ra áp lực lớn đối với chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và nhà thầu. Nếu không sớm tháo gỡ những vướng mắc tại hiện trường, nguy cơ không hoàn thành khối lượng theo tiến độ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giải ngân và hiệu quả sử dụng vốn.

Theo Bộ Tài chính, giải phóng mặt bằng vẫn là nguyên nhân phổ biến làm chậm tiến độ thi công. Việc xác minh nguồn gốc đất, hồ sơ chuyển nhượng qua nhiều thời kỳ, xác định đơn giá bồi thường và bố trí tái định cư tại một số địa phương còn kéo dài.

Đối với doanh nghiệp thi công, mặt bằng bàn giao không đồng bộ khiến việc huy động nhân lực, máy móc và thiết bị gặp khó. Nhà thầu khó tổ chức thi công liên tục, phát sinh chi phí quản lý công trường, duy trì thiết bị và nhân công trong thời gian chờ đợi.

Bên cạnh đó, thiếu đất đắp, cát và đá xây dựng tiếp tục ảnh hưởng đến nhiều dự án giao thông tại Đồng bằng sông Cửu Long. Khi nhiều công trình đồng loạt triển khai, nhu cầu vật liệu tăng nhanh trong khi nguồn cung và năng lực vận chuyển chưa đáp ứng kịp.

Biến động giá vật liệu, nhiên liệu và cước vận chuyển còn tạo thêm áp lực đối với nhà thầu, nhất là những gói thầu áp dụng đơn giá cố định. Trong trường hợp chi phí đầu vào tăng nhưng không có cơ chế xử lý phù hợp, hiệu quả tài chính của doanh nghiệp có thể bị thu hẹp.

Điều phối vật liệu liên tỉnh, mở thêm dư địa cho nhà thầu

Để xử lý tình trạng thiếu vật liệu, một động thái đáng chú ý là Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 2800/QĐ-BCT ngày 24/10/2026, kèm phương án tạm thời điều phối, hỗ trợ nguồn vật liệu xây dựng thông thường giữa các tỉnh, thành phố phục vụ công trình trọng điểm, quan trọng quốc gia.

Phương án hướng đến việc xác định rõ địa phương cung cấp, địa phương tiếp nhận, loại vật liệu, khối lượng và trách nhiệm của các cơ quan liên quan. Việc điều phối được xây dựng trên cơ sở trữ lượng còn lại, công suất khai thác được phép, khả năng cung ứng thực tế và tiến độ thi công của từng dự án.

Tại khu vực phía Nam, đá xây dựng từ An Giang, TP. Hồ Chí Minh và thành phố Đồng Nai được điều phối cho Cà Mau, thành phố Cần Thơ. Nguồn cát từ thành phố Cần Thơ, Vĩnh Long và Đồng Tháp được hỗ trợ cho Tây Ninh và thành phố Đồng Nai.

Một số dự án giao thông trọng điểm tiếp tục thiếu vật liệu thi công.

Đối với khu vực phía Bắc, đá xây dựng và đất san lấp từ Ninh Bình, Phú Thọ, Tuyên Quang, Thái Nguyên, thành phố Bắc Ninh, Thanh Hóa và Nghệ An được bố trí hỗ trợ nhu cầu của Hà Nội.

Đáng chú ý, phương án không chỉ đặt trách nhiệm lên các địa phương mà còn xác định nghĩa vụ của chủ đầu tư, nhà đầu tư, nhà thầu và đơn vị khai thác khoáng sản. Các nhà thầu phải xác định nhu cầu vật liệu theo chủng loại, khối lượng và tiến độ từng năm; các đơn vị khai thác phải ưu tiên cung cấp theo phương án, đồng thời công khai giá theo quy định, không lợi dụng tình trạng thiếu hụt để đầu cơ, găm hàng hoặc tăng giá bất hợp lý.

Ngày 27/10/2026, Văn phòng Chính phủ tiếp tục ban hành Công văn số 10933/VPCP-CN truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc, yêu cầu các địa phương liên quan tổ chức thực hiện nghiêm phương án điều phối, bảo đảm nguồn vật liệu phục vụ thi công và chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng cung ứng.

Đây là cơ sở quan trọng để hình thành cơ chế phối hợp liên vùng, giảm tình trạng nơi có nguồn cung nhưng dự án ở địa phương khác vẫn thiếu vật liệu. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào việc rà soát trữ lượng, cấp phép, nâng công suất mỏ đúng quy định và tổ chức vận chuyển với chi phí hợp lý.

Điều chuyển vốn, siết tiến độ và trách nhiệm thực hiện

Bên cạnh vật liệu và mặt bằng, công tác chuẩn bị đầu tư cũng cần được xử lý quyết liệt hơn. Đến hết tháng 10, tỷ lệ phân bổ chi tiết vốn đạt 99,2% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 7.811,2 tỷ đồng vốn ngân sách Trung ương chưa được phân bổ chi tiết, thuộc 5 bộ, cơ quan trung ương và 20 địa phương.

Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến các dự án khởi công mới chưa hoàn tất thủ tục đầu tư, chưa được giao kế hoạch đầu tư công trung hạn hoặc đang hoàn thiện hồ sơ để phân bổ vốn.

Bộ Tài chính đề nghị các đơn vị lập tiến độ cụ thể cho từng thủ tục giải phóng mặt bằng, ưu tiên bàn giao những khu vực đã đủ điều kiện pháp lý và có thể thi công liên tục. Với những địa bàn còn vướng mắc về bồi thường, cần tăng cường đối thoại, giải thích chính sách và đẩy nhanh bố trí tái định cư.

Đối với các dự án đã có mặt bằng, chủ đầu tư cần rà soát từng hạng mục chậm, xác định rõ nguyên nhân và trách nhiệm của các bên, từ tư vấn đến nhà thầu. Khi có khối lượng hoàn thành, hồ sơ nghiệm thu và thanh toán phải được lập kịp thời, tránh dồn khối lượng vào cuối kỳ.

Với những dự án không có khả năng sử dụng hết vốn được giao, việc điều chuyển sang các dự án có tiến độ tốt và nhu cầu bổ sung cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá thực chất khả năng hoàn thành.

Mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch vốn Thủ tướng Chính phủ giao đến hết ngày 31/1/2027 đang tạo áp lực lớn đối với các bộ, ngành và địa phương. Nhưng để đạt mục tiêu này, điều quan trọng không chỉ là tăng tốc giải ngân trên sổ sách mà phải giải quyết được những vướng mắc đang tồn tại tại công trường.

Với cộng đồng doanh nghiệp, một cơ chế điều phối vật liệu minh bạch, mặt bằng được bàn giao đúng tiến độ và thủ tục thanh toán thông suốt sẽ giúp giảm chi phí chờ đợi, cải thiện dòng tiền và nâng hiệu quả thực hiện hợp đồng. Khi những điều kiện đó được bảo đảm, nguồn vốn đầu tư công mới thực sự trở thành động lực lan tỏa đến ngành xây dựng, sản xuất vật liệu, vận tải và các lĩnh vực kinh tế liên quan.