Chống ngập Cần Thơ, vì sao không tận dụng vùng đệm trữ nước?

Nguyên Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ - ông Trần Văn Lâu (hiện là Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long), từng “treo thưởng” 50 triệu đồng cho người có ý tưởng hay giúp Cần Thơ chống ngập, nhưng cũng chưa có ý tưởng nào khả thi để đưa vào áp dụng.

Ngập do nguyên nhân khách quan và chủ quan

Ngập là do nhiều nguyên nhân, cả do con người - san lấp kênh rạch, xây dựng công trình phá vỡ sinh thái... Và do cả nguyên nhân khách quan như nước biển dâng, nền đất lún dần theo từng năm, nước sông Mekong đổ về nhiều...

Mỗi khi triều cường hoặc mưa lớn, nhiều tuyến đường trung tâm Cần Thơ lại ngập.

Do vậy, để giúp Cần Thơ chống ngập, không chỉ là một mà cần nhiều giải pháp đồng bộ, và không dễ thực hiện thành công. Nhưng để giảm ngập, vẫn có thể chứ!

Tiến sĩ Dương Văn Ni, Đại học Cần Thơ cho rằng, ngày xưa, nông dân Cần Thơ chỉ làm lúa từ 1 - 2 vụ. Hết mùa, nông dân xả cho nước vào đồng ruộng. Bây giờ hệ thống đê bao khắp nơi, khép kín để tăng vụ, không cho nước tràn vào nữa.

“Như vậy nước tràn ở đâu? Nó sẽ tràn vào những chỗ thấp thôi, nội ô thành phố Cần Thơ trở thành vùng trũng vì không được bồi đắp hằng năm, thay vào đó còn bị lún tự nhiên nhanh hơn vùng ven.

Nhiều năm, dự báo lũ về không nhiều, nhưng khi triều cường nội ô thành phố Cần Thơ vẫn bị ngập, đó là do không có không gian cho nước tràn.

Hiểu nôm na, chừng đó lượng nước mình đổ trong một cái dĩa nó sẽ chỉ vài phân, nhưng đổ trong một cái ly thì nó sẽ cao một tấc (10 cm). Ngập dần dần sẽ là việc bình thường”, tiến sĩ Ni nói.

“Ngày xưa, trong thành phố mình có rất nhiều kinh rạch. Những rạch này đóng vai trò như hồ chứa tạm thời, bây giờ mình lấp muốn hết rồi, nước không còn chỗ chảy nữa, nên phải chảy ra đường”, ông nói.

Đô thị hóa lấp sông, ngăn rạch, cất nhà lấn chiếm, còn vỉa hè đổ bê tông lát gạch, rác thải chèn cống, hệ thống cống chưa cải tạo đáp ứng... nên mưa không thoát nước... Đô thị ngập là phải.

Một tuyến đường trung tâm Cần Thơ ngập nặng.

Theo ông Mai Văn Tân, Giám đốc Sở Xây dựng TP Cần Thơ, một trong những nguyên nhân cũng gây ngập là cao trình xây dựng tại nhiều khu vực còn thấp, khoảng 1,4-2,65 mét.

Kinh nghiệm của Luân Đôn (Anh): Giải pháp tổng thể

Anh là quốc gia có mưa nhiều nhưng thường là nhỏ. Năm 2014, đột nhiên Anh nhận lượng mưa lớn nhất trong 248 năm, gây úng lụt cho hàng vạn hộ gia đình và thiệt hại 1,1 tỷ bảng.

Hệ thống cống thoát nước chưa cải tạo đồng bộ cũng khiến mưa lớn là ngập.

Điều này đã thúc đẩy chính quyền phải sáng tạo hơn trong chống lụt. Anh đã triển khai giải pháp tổng thể gồm 5 nội dung:

Thứ nhất là xây dựng đê và đập di động để chống lụt và nước tràn. Quanh Luân Đôn hiện đã có các loại đập chắn linh hoạt trên sông Thames (Thames Barriers) được xây dựng.

Hệ thống này có thể đóng/mở, nâng các lớp, xoay tấm chắn để chuyển dòng tháo nước, tùy nhu cầu nhằm ngăn lụt cho Luân Đôn.

Từ năm 2015, Anh đã cho thiết kế nhiều loại “đập nhẹ” (lightweight sectional metal barriers), có thể thay đổi cấu trúc và đặt vào các điểm cần ngăn nước tràn. Khi hết lụt, người ta dỡ bỏ các loại đập này.

Thứ hai, nước Anh cho can thiệp và điều chỉnh dòng lũ: sử dụng hệ thống liên hoàn các ao nhỏ, tấm chắn, đập di động và cửa tháo lũ có kiểm soát cho nước sông chảy vào đồng ruộng và vùng trũng theo nguyên tắc “Tạo không gian cho nước” (make space for water) áp dụng ở Anh, Đức, Hà Lan từ 1999.

Giải pháp kế tiếp là cho hút nước lụt qua hệ thống cống và bể bền vững: dẫn nguồn nước thoát nhanh khỏi đô thị, nơi nhiều mặt bằng đã bị bê-tông hóa.

Các cơn mưa lớn thường tạo một khối lượng nước khổng lồ nhanh chóng làm đầy hệ thống cống rãnh và gây ngập úng. Xử lý nước mưa thực hiện theo hai dạng: thấm thoát nước bằng vật liệu cứng (grey drainage - đường ống, cống, vỉa hè thấm nước), và bằng chất liệu tự nhiên (green drainage - mái nhà trồng cây - green roof, bãi cỏ, công viên...).

Cùng lúc, người ta xây dựng các bể chứa lớn dưới ngầm (large detention basins) hoặc hồ chứa để hỗ trợ việc thu nước mưa rồi bơm ra dần sau trận lụt.

Thứ tư, nhà chức trách cho nạo vét dòng sông, lòng hồ: nhằm tăng thể tích chứa nước khi có mưa to, giúp cho dòng chảy nhanh hơn, đưa nước lụt tháo nhanh về hạ lưu.

Cuối cùng là chính sách bảo vệ môi trường tổng thể: đó là trồng rừng ở thượng nguồn các sông ngòi; duy trì các hồ nước gần đô thị lớn có đường dẫn thông với sông ngòi quanh vùng dân cư để điều tiết nước; tuyên truyền xây dựng ý thức duy trì sông ngòi như hệ thống điều phối nước tự nhiên.

Xả nước tạm vào vùng đê bao, nên chứ?

Về vấn đề vùng ven có đê bao khép kín như xã Nhơn Ái, Thới Lai... vẫn khô ráo trong lúc trung tâm thành phố chịu triều cường, tiến sĩ Ni cho biết rằng, một trong những nguyên nhân để các vùng lên đê bao là để tăng vụ, yên tâm sản xuất nông nghiệp.

Do đó, nông dân không muốn tháo nước vào thời điểm này. Một số vùng hiện đang chuẩn bị trái cây, hoa màu vụ tết, họ ngại rủi ro khi tháo nước vào.

Một số nhà khoa học cho rằng, với diện tích vùng đê bao khép kín Ô Môn - Xà No (có một phần Cần Thơ và An Giang) là hơn 45.000 héc-ta, thì nếu vào lúc triều cường đạt đỉnh, nếu mở cống cho nước tràn vào thì mực nước không tăng đáng kể.

Cần có nhiều giải pháp đồng bộ để trung tâm Cần Thơ giảm ngập.

Lượng nước này cũng nhanh chóng rút đi chỉ sau vài giờ khi triều cường rút.

“Tôi nghĩ việc mở cống dẫn nước ở một số vùng ven để làm giảm áp lực nước lên nội ô Cần Thơ là có thể khả thi nếu nghiên cứu kỹ các phương án và khảo sát cẩn thận.

Thậm chí, có thể làm thử một lần để thấy được hiệu quả hay không. Vấn đề ở đây là người dân ở các vùng ven có chia sẻ với người dân ở đô thị hay không thôi.

Việc một số điểm nội ô Cần Thơ ngập khi triều cường có thể chưa gây thiệt hại nặng, nhưng mỗi năm tình trạng này có thể diễn biến khác. Hơn nữa, một thành phố trung tâm đồng bằng thì nên khắc phục được chuyện này”, anh Trần Tiến Dũng, người dân ở phường Ninh Kiều, bày tỏ ý kiến.

Xem bản đồ, toàn dự án Ô Môn- Xà No là 45.430 héc-ta, tiếp giáp các con kênh xáng Xà No, sông Cần Thơ (từ bến Ninh Kiều chảy vào), sông Ô Môn... Xung quanh tiểu vùng, có hàng trăm cống lớn nhỏ để có thể đưa nước vào.

Nếu mở các cống cho nước vào dự án Ô Môn - Xà No, thì nước trên sông Hậu từ Long Xuyên đổ về, đến sông Ô Môn đã chia bớt không ít lưu lượng, tràn vào vùng dự án.

Xuống một chút, nước theo rạch Sang Trắng, Trà Nóc, Bình Thủy... mỗi chỗ chia một ít (khi đóng cống dự án Ô Môn - Xà No thì nước không có chỗ tiêu thoát, sẽ ứ lại và dồn tiếp về Cần Thơ)... Phần nước còn lại đổ về Cần Thơ, có thể theo sông Cần Thơ vào hơn 10 km đến kênh xáng Xà No là đổ tiếp vào dự án Ô Môn- Xà No, hay chạy thẳng đổ vào các cống Rạch Chùa, KH9, Rạch Nóp...

Như vậy, trung tâm Cần Thơ giảm ngập ngay! Sao không thử? Khi không phải bỏ đồng vốn đầu tư nào mà chỉ vận dụng túi trữ nước Ô Môn- Xà No có sẵn, chỉ bỏ công mở cống và đóng khi nào thấy lượng nước có thể gây ảnh hưởng cây trái bên trong!

Về lâu dài, khuyến cáo về mùa vụ cho nông dân để vào những tháng triều cường những năm tới có thể xả nước vào thoải mái, có kiểm soát!

Trung tâm Cần Thơ có giảm được ngập?

Và các giải pháp đã áp dụng cho Luân Đôn như đã nêu trên, có thể nghiên cứu để áp dụng cho Cần Thơ.

Hiện Cần Thơ đã có các cống, âu thuyền như Cái Khế, Đầu Sấu, Cái Sơn - Hàng Bàng... Ven sông, đã có các tuyến kè sông Cái Răng, Cái Sơn...

Nhưng nước từ sông Hậu vẫn tràn vào, và ngã ba sông Cần Thơ với các cống, âu thuyền như cái mũi tàu, nước rẽ sang hai bên và gây tràn ngập các vùng gần đó như Bình Thủy, Cái Răng...

Đường ngập, người dân khổ sở khi đi làm, đưa đón con tới trường...

Do đó, thành phố đang triển khai Dự án Phát triển Cần Thơ và tăng cường khả năng thích ứng của đô thị, với tổng mức đầu tư hơn 8.000 tỷ đồng. Thời gian thực hiện dự án đã được gia hạn đến ngày 31/12/2028.

Cần Thơ sẽ xây thêm các âu thuyền như tại bến phà Cần Thơ cũ, Bình Thủy... Theo đó cải tạo nhiều con rạch như Ngã Bát, Bà Bộ, Đầu Sấu...

Và lâu nay, khu đô thị mới, khu dân cư... mới nào cũng quy hoạch công viên, có khi rộng cả héc-ta cho 1 khu. Ai mà đi dạo, đứng ngồi cho hết? Mật độ quá thừa thải.

Vì sao không buộc chủ đầu tư cho đào hồ rộng, ven bờ trồng cây, đặt ghế đá, xích đu... không khác công viên. Hồ đấu nối với hệ thống cống. Một cái hồ dài 100 mét, rộng 50 mét, sâu 2 mét đã chứa 10.000 m3 nước.

Nội ô Cần Thơ có biết bao nhiêu khu dân cư có công viên như vậy (có công viên như ngang chợ An Khánh - phường Tân An bỏ hoang...), nếu là hồ sẽ chứa biết bao nhiêu nước, giúp trung tâm thành phố giảm ngập.