Sửa Luật Đấu giá tài sản để bịt kẽ hở thông đồng, dìm giá và bỏ cọc

Một cuộc đấu giá chỉ thực sự bảo đảm tính cạnh tranh khi người tham gia được trả giá độc lập, thông tin minh bạch và kết quả phản ánh đúng giá trị tài sản. Tuy nhiên, những hành vi thông đồng, móc nối, dìm giá hoặc đẩy giá lên cao rồi bỏ cọc cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở diễn biến phiên đấu giá, mà còn xuất hiện từ các thỏa thuận ngầm và quan hệ lợi ích phía sau.

Đây là vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội tập trung góp ý khi thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đấu giá tài sản (sửa đổi) chiều 3/11, trong khuôn khổ kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.

Đấu giá viên phải chủ động phát hiện dấu hiệu bất thường

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (tỉnh Hưng Yên) cho rằng, dự thảo Luật cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu nghiêm cấm hành vi vi phạm sang quy định cụ thể trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn của đấu giá viên và tổ chức hành nghề đấu giá.

Dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội làm việc tại hội trường, cho ý kiến về dự thảo Luật Đấu giá tài sản (sửa đổi) - Ảnh: https://quochoi.vn

Theo đại biểu, Điều 10 của dự thảo đã nghiêm cấm hành vi thông đồng, móc nối để dìm giá, nâng giá, làm sai lệch kết quả đấu giá; Điều 15 quy định quyền dừng phiên đấu giá khi phát hiện vi phạm. Tuy nhiên, quyền dừng phiên đấu giá chưa đủ nếu thiếu quy trình xử lý rõ ràng khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Đại biểu đề nghị bổ sung nghĩa vụ của đấu giá viên trong việc ghi nhận diễn biến, lập biên bản, bảo quản thông tin và tài liệu liên quan, đồng thời báo cáo tổ chức hành nghề đấu giá để xử lý hoặc chuyển cơ quan có thẩm quyền xem xét. Tổ chức hành nghề đấu giá cũng phải có trách nhiệm tiếp nhận thông tin, phối hợp xác minh và xử lý dấu hiệu vi phạm.

Một điểm đáng chú ý là hành vi thông đồng có thể được thỏa thuận trước phiên đấu giá hoặc diễn ra ngoài phạm vi quan sát trực tiếp của đấu giá viên. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào diễn biến trả giá tại phiên đấu giá, cơ quan quản lý có thể bỏ lọt những hành vi được chuẩn bị từ trước.

Đối với đấu giá trực tuyến, đại biểu đề nghị lưu trữ đầy đủ dữ liệu về thời điểm, mức giá và quá trình trả giá để phục vụ kiểm tra, xác minh. Việc nhận diện vi phạm cần dựa trên tiêu chí khách quan, không mặc nhiên coi người trả giá thấp, rút lui hoặc không tiếp tục trả giá là có hành vi thông đồng.

Cùng với đó, cần tăng cường chia sẻ thông tin giữa các cơ quan có thẩm quyền với Bộ Tư pháp, cập nhật các quyết định xử lý vi phạm đã có hiệu lực trên Cổng đấu giá tài sản quốc gia để cảnh báo và ngăn ngừa vi phạm tái diễn.

Siết điều kiện hành nghề, kiểm soát trách nhiệm doanh nghiệp

Ở góc độ điều kiện hoạt động của doanh nghiệp đấu giá, đại biểu Hoàng Thị Thu Trang (tỉnh Nghệ An) ủng hộ chủ trương đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cải cách hành chính không đồng nghĩa với nới lỏng các điều kiện bảo đảm chất lượng chuyên môn và kiểm soát rủi ro.

Hoạt động đấu giá liên quan đến tài sản công, tài sản thi hành án dân sự, tài sản bảo đảm và nhiều loại tài sản có giá trị lớn. Do đó, đại biểu đề nghị cân nhắc duy trì yêu cầu người đứng đầu doanh nghiệp đấu giá phải là đấu giá viên theo quy định hiện hành.

Cụ thể, chủ doanh nghiệp đấu giá tư nhân đồng thời là giám đốc phải là đấu giá viên; công ty đấu giá hợp danh phải có ít nhất một thành viên hợp danh là đấu giá viên, còn giám đốc hoặc tổng giám đốc cũng phải đáp ứng điều kiện này.

Theo đại biểu, quy định trên giúp gắn trách nhiệm quản lý, điều hành với trách nhiệm nghề nghiệp, hạn chế tình trạng người quyết định hoạt động kinh doanh tách rời trách nhiệm chuyên môn. Đại biểu cũng đề nghị bổ sung cơ chế xử lý doanh nghiệp không còn đấu giá viên đáp ứng điều kiện hành nghề, kiểm soát chặt tiền đặt trước và xử lý nghiêm hành vi cho thuê, cho mượn chứng chỉ hành nghề.

Về phân cấp thẩm quyền cấp, cấp lại và thu hồi Chứng chỉ hành nghề đấu giá, đại biểu đánh giá việc chuyển thẩm quyền từ Bộ trưởng Bộ Tư pháp về Chủ tịch UBND cấp tỉnh phù hợp với yêu cầu phân cấp, phân quyền. Tuy nhiên, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về đấu giá viên, công khai tình trạng hành nghề và thông tin về việc thu hồi, cấp lại chứng chỉ.

Đại biểu cũng lưu ý cần phân định rõ trường hợp người trúng đấu giá không thanh toán hoặc thanh toán không đầy đủ được xử lý theo hợp đồng và trường hợp phải hủy kết quả đấu giá, bảo đảm thống nhất với Bộ luật Dân sự và pháp luật chuyên ngành.

Đề xuất nâng tiền đặt trước lên 20-50%

Giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết dự thảo Luật đã bổ sung nhiều giải pháp nhằm ngăn chặn vi phạm ngay từ khâu đăng ký tham gia đấu giá.

Một trong những nội dung đáng chú ý là kiểm soát quan hệ lợi ích giữa những người đăng ký. Dự thảo bổ sung quy định không cho phép các đối tượng có quan hệ gia đình như cha mẹ, vợ chồng, con, anh chị em ruột hoặc có quan hệ chi phối doanh nghiệp như công ty mẹ, công ty con, nhóm doanh nghiệp cùng chi phối đăng ký tham gia đấu giá một tài sản.

Về nghĩa vụ tài chính, dự thảo đề xuất nâng tỷ lệ tiền đặt trước đối với đấu giá quyền sử dụng đất ở cho cá nhân lên 20-50% giá khởi điểm. Người nộp hồ sơ và tiền đặt trước hợp lệ được xác định đã đồng ý trả giá ít nhất bằng giá khởi điểm, nhằm hạn chế tình trạng đăng ký ảo, cò mồi.

Đối với trường hợp người trúng đấu giá vi phạm nghĩa vụ thanh toán dẫn đến kết quả bị hủy, dự thảo quy định không được nhận lại tiền đặt trước. Đồng thời, bổ sung chế tài cấm tham gia đấu giá trên phạm vi toàn quốc đối với chủ thể trúng đấu giá nhưng từ chối ký biên bản, từ chối kết quả hoặc không thực hiện nghĩa vụ thanh toán.

Dự thảo cũng đẩy mạnh hình thức đấu giá trực tuyến toàn trình nhằm hạn chế sự can thiệp trực tiếp và tiếp xúc giữa những người tham gia.

Chống bỏ cọc nhưng không tạo rào cản cho người mua thực

Tuy nhiên, việc nâng tiền đặt trước lên mức cao cũng đặt ra yêu cầu cân bằng giữa mục tiêu ngăn chặn vi phạm và bảo đảm quyền tham gia đấu giá hợp pháp.

Tại phiên thảo luận, một số đại biểu cho rằng mức đặt trước 20-50% giá khởi điểm đối với đất ở có thể tạo áp lực tài chính lớn, khiến người dân có nhu cầu thực sự khó tiếp cận. Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung (Tây Ninh), Nguyễn Thị Yến Nhi (Vĩnh Long) đề nghị chỉ tăng mức đặt trước khi có căn cứ rõ ràng về nguy cơ bỏ cọc, đồng thời nghiên cứu mở rộng cơ chế bảo lãnh ngân hàng.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) cũng cho rằng mức tối đa 50% là cao, đề nghị tăng thời gian cấm tham gia đấu giá để bảo đảm tính răn đe. Trong khi đó, đại biểu Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) lưu ý cần phân biệt người bỏ cọc do nguyên nhân khách quan, bất khả kháng với trường hợp cố ý trả giá cao để thao túng rồi không thực hiện nghĩa vụ.

Giải trình vấn đề này, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết khung tiền đặt trước 20-50% đối với đấu giá đất ở được áp dụng theo quy định của Chính phủ từ tháng 1/2026 và bước đầu cho kết quả tích cực. Tại Thanh Hóa, số lô đất bị hủy kết quả do bỏ cọc giảm từ 377 trường hợp năm 2025 xuống còn 82 trường hợp.

Theo Bộ trưởng, mức tiền đặt trước trong khung 20-50% được giao cho cơ quan có thẩm quyền tại địa phương quyết định căn cứ tình hình thực tế. Người không trúng đấu giá được hoàn trả tiền đặt trước trong vòng 3 ngày làm việc.

Đáng chú ý, Bộ trưởng cũng phân biệt phạm vi áp dụng chế tài cấm tham gia đấu giá. Theo đó, dự thảo tập trung vào những nhóm tài sản có tình trạng thông đồng, dìm giá, đẩy giá rồi bỏ cọc diễn biến phổ biến, nhất là quyền sử dụng đất và quyền khai thác khoáng sản, thay vì mở rộng tràn lan sang mọi loại tài sản. Đối với đất dự án đầu tư, mức tiền đặt trước được giữ trong khoảng 10-20% giá khởi điểm nhằm tránh tạo rào cản quá lớn cho nhà đầu tư.

Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị các cơ quan tiếp tục rà soát tác động của mức tiền đặt trước 20-50%, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phòng ngừa vi phạm và mở rộng cạnh tranh. Đồng thời, cần phân biệt rõ hành vi cố ý vi phạm với trường hợp bất khả kháng, hoàn thiện quy định về hủy kết quả đấu giá và bảo vệ người mua ngay tình.

Các cơ quan được giao tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp thứ hai.

Việc sửa đổi Luật Đấu giá tài sản vì vậy không chỉ là câu chuyện tăng tiền đặt trước hay bổ sung chế tài. Hiệu quả của chính sách phụ thuộc vào khả năng phát hiện đúng hành vi thao túng, xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể và xử lý tương xứng với tính chất vi phạm. Một cơ chế đủ chặt để ngăn trục lợi, nhưng vẫn bảo đảm cạnh tranh công khai và quyền tham gia hợp pháp, mới có thể củng cố niềm tin vào hoạt động đấu giá tài sản.