Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng: Năm 2027, ít nhất 30% nghiên cứu phải gắn với doanh nghiệp

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị.

Ngày 23/10, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì Hội nghị trực tuyến toàn quốc thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ.

Tại hội nghị, các đại biểu tập trung thảo luận vai trò của doanh nghiệp trong nghiên cứu và phát triển (R&D), ứng dụng và làm chủ công nghệ; đồng thời chia sẻ những mô hình hợp tác, chỉ ra điểm nghẽn và đề xuất giải pháp tăng cường liên kết giữa cơ sở nghiên cứu với khu vực sản xuất, kinh doanh.

Đại diện Tập đoàn Viettel chia sẻ kinh nghiệm phát triển sản phẩm “Make in Vietnam”; Viện Dầu khí Việt Nam trình bày mô hình hợp tác trong lĩnh vực công nghiệp, năng lượng. Đại diện Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh cũng phân tích những khó khăn trong kết nối viện, trường với doanh nghiệp.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại Hội nghị. Ảnh chinhphu.vn

Phát biểu tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh hai định hướng trọng tâm: triển khai các chính sách ưu đãi đột phá cho nghiên cứu và phát triển công nghệ cao, công nghệ chiến lược; đồng thời đổi mới phương thức hợp tác giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, lấy sản phẩm thực tiễn làm thước đo hiệu quả.

Theo Bộ trưởng, cơ chế hiện hành cho phép Nhà nước hỗ trợ tới 100% kinh phí đối với nhiệm vụ nghiên cứu công nghệ chiến lược do bộ, ngành đặt hàng doanh nghiệp; hỗ trợ từ 70% đến 100% lãi suất vay, với mức tối đa 10%/năm, và từ 70% đến 100% chi phí thử nghiệm, kiểm định lần đầu đối với sản phẩm mới.

Cùng với chính sách hỗ trợ, cơ quan quản lý cần phối hợp với các bộ chuyên ngành xác định những bài toán lớn theo chuỗi giá trị của nền kinh tế, tạo điều kiện để viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cùng tham gia giải quyết trên cơ sở cạnh tranh công bằng. Với chuỗi xuất khẩu thủy sản, chẳng hạn, hoạt động nghiên cứu cần được triển khai đồng bộ từ con giống, thức ăn, vaccine đến chế biến sâu.

17.000 tỷ đồng cho nghiên cứu, kết quả ra thị trường còn hạn chế

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đánh giá hệ thống cơ chế, chính sách về khoa học và công nghệ đã từng bước hoàn thiện, với nhiều quy định mới về ưu đãi, hỗ trợ đầu tư nghiên cứu, chấp nhận rủi ro và đặt hàng. Các quy định về ngân sách, thuế, tài sản công, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn và đo lường cũng đang được hoàn thiện theo hướng đồng bộ hơn.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở khâu tổ chức thực hiện, trong đó có tâm lý e ngại, thiếu chủ động và chưa mạnh dạn triển khai các cơ chế đã được ban hành.

Phó Thủ tướng ghi nhận một số mô hình hợp tác có hiệu quả như Viettel với Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; Viện Nghiên cứu Cơ khí tham gia phát triển thiết bị cho các tổ máy nhiệt điện; cùng những mô hình tại Viện Công nghiệp Giấy và Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Dù vậy, quy mô liên kết vẫn còn nhỏ, chưa đồng đều và doanh nghiệp chưa thực sự giữ vai trò trung tâm trong quá trình xác định, triển khai nhiệm vụ nghiên cứu.

Đáng chú ý, giai đoạn 2021–2025, cả nước có 42 chương trình với khoảng 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng 17.000 tỷ đồng, nhưng số kết quả được phát triển thành sản phẩm đưa ra thị trường còn hạn chế. Theo Phó Thủ tướng, nguyên nhân trước hết là nhiều nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát từ bài toán phát triển và nhu cầu ứng dụng thực tế của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các chính sách khuyến khích còn phân tán, chưa được vận dụng đầy đủ; quyền tự chủ trong khai thác, chuyển giao kết quả nghiên cứu chưa phát huy hiệu quả. Một số viện, trường còn lúng túng trong định giá tài sản trí tuệ, trong khi hoạt động kết nối cung – cầu công nghệ chủ yếu dừng ở giới thiệu, trình diễn. Sàn giao dịch công nghệ, các tổ chức trung gian phát triển chậm; hạ tầng nghiên cứu dùng chung còn thiếu, một số phòng thí nghiệm xuống cấp.

Trước thực tế này, Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương và cơ sở nghiên cứu thực hiện hiệu quả những cơ chế đã có; kịp thời kiến nghị sửa đổi quy định bất cập. Việc đánh giá hiệu quả liên kết phải dựa trên những nhiệm vụ thực tế được giải quyết, hợp đồng hợp tác được triển khai và sản phẩm đã ứng dụng, thay vì chỉ căn cứ vào số lượng đề tài.

Chuyển từ giao đề tài sang giao nhiệm vụ theo gói

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Phó Thủ tướng đặt ra là đổi mới phương thức tổ chức nghiên cứu, chuyển mạnh từ giao từng đề tài riêng lẻ sang giao nhiệm vụ theo gói, gắn quyền chủ động và trách nhiệm của đơn vị thực hiện với mục tiêu, sản phẩm đầu ra cụ thể. Qua đó, hạn chế tình trạng đề tài được nghiệm thu nhưng không có đơn vị tiếp nhận hoặc không thể đưa vào ứng dụng.

Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương đánh giá toàn diện năng lực của các cơ sở nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước; hệ thống hóa theo ngành, lĩnh vực để xây dựng bản đồ năng lực nghiên cứu và cơ sở dữ liệu, giúp doanh nghiệp tìm kiếm đối tác phù hợp.

Trên cơ sở đó, các bộ, ngành cần rà soát hoạt động nghiên cứu của từng lĩnh vực, xác định định hướng và mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ trong 3–5 năm tới, đồng thời làm rõ những bài toán phát triển cần đặt hàng nghiên cứu. Với lĩnh vực nông nghiệp, Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu làm chủ công nghệ giống, nâng cao năng suất và chất lượng; đồng thời dự kiến tổ chức cuộc họp chuyên đề về ứng dụng khoa học, công nghệ trong sản xuất nông nghiệp và môi trường.

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng được giao hướng dẫn các bộ, ngành, viện nghiên cứu và trường đại học xây dựng nhiệm vụ nghiên cứu hằng năm phù hợp với năng lực từng cơ sở, bảo đảm phân định rõ trách nhiệm, tránh trùng lặp và lãng phí nguồn lực.

Mục tiêu cụ thể được đặt ra là trong năm 2027, ít nhất 30% đề tài nghiên cứu phải gắn với doanh nghiệp cụ thể, có sự tham gia hợp tác, cùng nghiên cứu và chia sẻ nguồn lực. Tỷ lệ này phấn đấu tăng lên ít nhất 50% trong giai đoạn tiếp theo.

Để hiện thực hóa mục tiêu, Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm hướng dẫn các bộ, ngành và cơ quan liên quan tổ chức triển khai, bảo đảm sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng nhiệm vụ đến thử nghiệm và ứng dụng kết quả.

Đưa kết quả nghiên cứu đến gần hơn với thị trường

Bên cạnh đổi mới cơ chế giao nhiệm vụ, Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát những kết quả nghiên cứu đã có tiềm năng ứng dụng và được doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận để ưu tiên hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thử nghiệm, chứng nhận, sản xuất thử và kết nối thị trường. Những khâu còn thiếu cần được xem xét đầu tư bổ sung để thúc đẩy thương mại hóa, tránh lãng phí các kết quả nghiên cứu đã hình thành.

Về hạ tầng, Bộ Khoa học và Công nghệ cần khẩn trương hoàn thiện hướng dẫn lựa chọn, đầu tư và vận hành các cơ sở nghiên cứu dùng chung theo cơ chế mở, tạo điều kiện để doanh nghiệp cùng tham gia khai thác. Định hướng phát triển tám phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia phải gắn với yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng, không để cơ sở do Nhà nước đầu tư hoạt động khép kín, chỉ phục vụ riêng đơn vị quản lý.

Cùng với đó, cần tập trung phát triển sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia, tăng cường kết nối với địa phương và quốc tế; phát triển các tổ chức trung gian có đủ năng lực cung cấp dịch vụ chuyển giao công nghệ thực chất. Bộ Khoa học và Công nghệ được giao xây dựng bộ chỉ số đo lường hiệu quả hợp tác giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, lấy số liệu năm 2026 làm cơ sở và công bố định kỳ.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp thúc đẩy liên kết trong giáo dục đại học, gắn đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp, phát triển các trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp khởi nguồn trong cơ sở giáo dục đại học. Bộ Tài chính phối hợp rà soát những vướng mắc về cơ chế tài chính, tài sản công, đặt hàng, mua sắm công đối với sản phẩm công nghệ trong nước, đồng thời hoàn thiện hướng dẫn khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và phát triển.

Đối với các bộ, ngành và địa phương, yêu cầu đặt ra là xác định danh mục bài toán công nghệ ưu tiên xuất phát từ nhu cầu phát triển thực tế; làm rõ mục tiêu, sản phẩm dự kiến, đầu mối thực hiện, đơn vị tiếp nhận và phương án huy động nguồn lực. Các địa phương cần phát huy trách nhiệm, tránh triển khai đề tài hình thức, gây lãng phí ngân sách.

Về phía viện nghiên cứu, trường đại học, Phó Thủ tướng đề nghị chủ động kết nối với doanh nghiệp từ khâu xác định nhiệm vụ, phát huy quyền tự chủ và trách nhiệm trong quản lý, khai thác tài sản trí tuệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Doanh nghiệp cần tăng đầu tư cho R&D, chủ động đặt hàng và tham gia xuyên suốt từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất, phát triển thị trường, đồng thời chia sẻ nguồn lực, rủi ro và lợi ích với các đối tác.

Nhấn mạnh yêu cầu nói đi đôi với làm, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định hiệu quả liên kết phải được đo bằng kết quả thực chất: công nghệ được làm chủ, sản phẩm được thương mại hóa, doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và năng suất lao động. Đây là cơ sở để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực cho phát triển nhanh, bền vững.