Bài 4: Luật mới phải tạo động lực, không chỉ trao ưu đãi

Sau gần 8 năm thực thi, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đã góp phần hình thành nhiều chương trình hỗ trợ, song hiệu quả vẫn chưa như kỳ vọng. Phần lớn doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường. Vì vậy, dự thảo luật sửa đổi lần này được kỳ vọng không chỉ bổ sung chính sách mà còn thay đổi cách thức hỗ trợ, chuyển từ "cho chính sách" sang "tạo động lực" để khu vực doanh nghiệp tư nhân thực sự trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

Vốn vẫn là "nút thắt" lớn nhất

Doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động nhưng vẫn là nhóm dễ tổn thương nhất trước biến động thị trường. Điểm nghẽn lớn nhất nhiều năm qua vẫn là khả năng tiếp cận tín dụng.

Dự thảo định hướng phát triển hệ sinh thái hỗ trợ DNNVV theo hướng toàn diện hơn thay vì chỉ điều chỉnh riêng lẻ từng nhóm chủ thể hỗ trợ.

Dự thảo luật đã thay đổi tư duy hỗ trợ khi khuyến khích các tổ chức tín dụng cho vay dựa trên dòng tiền, phương án kinh doanh, xếp hạng tín nhiệm và chuỗi giá trị thay vì phụ thuộc chủ yếu vào tài sản thế chấp. Quyền sở hữu trí tuệ, tài sản số hay tài sản hình thành trong tương lai cũng được nghiên cứu đưa vào danh mục tài sản có thể sử dụng khi tiếp cận tín dụng.

Đây là thay đổi quan trọng bởi phần lớn doanh nghiệp nhỏ không thiếu đơn hàng hay ý tưởng kinh doanh mà thiếu tài sản bảo đảm.

Cùng với đó, Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được mở rộng chức năng từ cho vay sang hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo, đầu tư vào quỹ đầu tư mạo hiểm, tái bảo lãnh tín dụng và huy động thêm nguồn lực xã hội. Cách tiếp cận này hướng tới hình thành hệ sinh thái tài chính thay vì chỉ giải quyết từng khoản vay riêng lẻ.

PGS TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Việt Nam, chia sẻ tại diễn đàn về giải pháp mở rộng tiếp cận tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, rằng muốn khơi thông dòng vốn phải chuyển từ tư duy cho vay dựa trên tài sản sang đánh giá dựa trên dữ liệu, dòng tiền và uy tín doanh nghiệp. Đồng thời cần phát huy hiệu quả các quỹ bảo lãnh tín dụng, Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, tăng cường kết nối dữ liệu giữa ngân hàng với doanh nghiệp.

PGS TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Việt Nam

TS Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính ngân hàng trong cuộc trao đổi với báo chí gần đây cũng chỉ ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tới 98% số doanh nghiệp nhưng chỉ tiếp cận khoảng 9,3% tín dụng ngân hàng. Nếu không giải quyết được bài toán vốn thì mục tiêu phát triển khu vực kinh tế tư nhân theo Nghị quyết 68 sẽ rất khó đạt được.

Chuyên gia kinh tế TS Nguyễn Trí Hiếu.

Quan trọng hơn, vốn không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp mà còn là câu chuyện của nền kinh tế. Những doanh nghiệp đầu tàu trong tương lai đều bắt đầu từ quy mô nhỏ hôm nay.

Từ hỗ trợ sang kiến tạo năng lực cạnh tranh

Nếu vốn là điều kiện cần thì năng lực cạnh tranh mới là điều kiện đủ. Điểm mới đáng chú ý của dự thảo luật là đưa chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh trở thành các nội dung hỗ trợ trọng tâm. Doanh nghiệp được hỗ trợ tiếp cận công nghệ, đào tạo nhân lực, tư vấn kỹ thuật, chuyển giao công nghệ và đồng phát triển sản phẩm với các tổ chức nghiên cứu cũng như doanh nghiệp lớn.

Đặc biệt, cơ chế Phiếu hỗ trợ doanh nghiệp (voucher) lần đầu được đưa vào dự thảo. Thay vì chờ các chương trình hỗ trợ hành chính, doanh nghiệp có thể chủ động lựa chọn đơn vị tư vấn và dịch vụ phù hợp với nhu cầu thực tế. Đây là cách làm phổ biến ở nhiều nước vì trao quyền lựa chọn cho doanh nghiệp, đồng thời tạo cạnh tranh giữa các đơn vị cung cấp dịch vụ.

Ông Phạm Ngọc Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch TP. Hồ Chí Minh, đồng thời là Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Đầu tư Nam Á nói với phóng viên, rằng chuyển đổi số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn không còn là xu hướng mà đã trở thành điều kiện để doanh nghiệp tồn tại. Vì vậy, luật sửa đổi cần tạo cơ chế đủ mạnh để doanh nghiệp đầu tư công nghệ, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Phạm Ngọc Hải - Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch TP. Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội SHBA- TGĐ Công ty CP Đầu tư Nam Á

Một điểm tích cực khác là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được hưởng nhiều ưu đãi hơn, từ miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp đến cơ chế khấu hao nhanh đối với thiết bị nghiên cứu, phát triển. Đây là bước chuyển từ hỗ trợ đào tạo sang hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động đổi mới sáng tạo.

Dự thảo cũng dành một chương riêng cho doanh nghiệp phát triển bền vững. Các dự án kinh tế tuần hoàn, ESG hay sản xuất xanh được ưu tiên tiếp cận tín dụng, hỗ trợ lãi suất và hưởng chính sách thuế phù hợp. Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường, đây không còn là chính sách khuyến khích mà đã trở thành yêu cầu để doanh nghiệp giữ thị trường.

Thành công phụ thuộc vào khâu thực thi

Dù có nhiều điểm đổi mới, hiệu quả của luật vẫn phụ thuộc vào quá trình thực thi.

Thực tế cho thấy không ít chính sách hỗ trợ trước đây chưa phát huy tác dụng vì thủ tục phức tạp, nguồn lực phân tán và thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan. Nếu các điều kiện tiếp cận vẫn quá khắt khe hoặc quy trình vẫn nặng tính hành chính thì những cơ chế mới khó đi vào cuộc sống.

Điều doanh nghiệp cần không phải thêm một chính sách hỗ trợ trên giấy mà là khả năng tiếp cận thực chất với vốn, công nghệ, dữ liệu và thị trường. Luật chỉ thực sự thành công khi doanh nghiệp cảm nhận được sự thay đổi trong hoạt động sản xuất, kinh doanh hằng ngày.

Trong bối cảnh kinh tế tư nhân được xác định là động lực quan trọng nhất của tăng trưởng, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) cần vượt khỏi tư duy "cho ưu đãi" để chuyển sang kiến tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, khuyến khích đổi mới sáng tạo và khơi thông nguồn lực xã hội. Khi đó, luật không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp vượt khó mà còn tạo nền tảng cho một thế hệ doanh nghiệp Việt Nam lớn mạnh hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.