Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước phải bảo đảm quyền lợi người lao động

Quá trình cổ phần hóa, sáp nhập hoặc chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước không chỉ liên quan đến vốn và tài sản, mà còn tác động trực tiếp đến việc làm của người lao động. Theo quy định mới của Bộ Nội vụ, việc sắp xếp nhân sự phải được xây dựng thành phương án cụ thể, có đối thoại, thẩm định và phê duyệt trước khi triển khai.

Không được bỏ sót người lao động khi sắp xếp doanh nghiệp

Bộ Nội vụ đã ban hành Thông tư số 30/2026/TT-BNV, hướng dẫn chính sách lao động khi cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, có hiệu lực từ ngày 30/10/2026.

Doanh nghiệp cổ phần hóa cũng cần rà soát cơ cấu tổ chức, hệ thống định mức, các vị trí chức danh công việc trong từng tổ, đội, phân xưởng, phòng, ban và định hướng chiến lược phát triển doanh nghiệp sau khi thực hiện cổ phần hóa - Ảnh minh họa.

Theo Điều 5 Thông tư, doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ khi cổ phần hóa, chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, hợp nhất, sáp nhập, chia hoặc tách phải xây dựng phương án sử dụng lao động theo Điều 44 Bộ luật Lao động.

Đối với doanh nghiệp cổ phần hóa, việc đầu tiên là rà soát toàn bộ nhân sự tại thời điểm xác định giá trị doanh nghiệp.

Danh sách không chỉ bao gồm người đang trực tiếp làm việc, mà còn phải ghi nhận người tạm ngừng việc, nghỉ thai sản, nghỉ ốm đau, nghỉ không hưởng lương, tạm hoãn hợp đồng và người được cử làm đại diện phần vốn tại doanh nghiệp khác.

Trên cơ sở rà soát tổ chức bộ máy, vị trí việc làm và định hướng sản xuất, kinh doanh sau chuyển đổi, doanh nghiệp phân loại lao động theo từng phương án sử dụng.

Các nhóm gồm người tiếp tục làm việc, người cần đào tạo lại, người chuyển sang làm việc không trọn thời gian, người nghỉ hưu, người chấm dứt hợp đồng và lao động dôi dư.

Việc phân loại phải gắn với tính toán chế độ, chính sách và dự toán kinh phí tương ứng, thay vì chỉ xác định số lượng nhân sự cần cắt giảm.

Đáng chú ý, chính sách đối với lao động dôi dư tiếp tục được thực hiện theo Nghị định số 97/2022/NĐ-CP, được dẫn chiếu tại Điều 6 Thông tư 30.

Phương án lao động phải được đối thoại và phê duyệt

Một điểm quan trọng của quy định mới là doanh nghiệp không được tự quyết định phương án sử dụng lao động mà bỏ qua quy trình lấy ý kiến, đối thoại tại nơi làm việc.

Hồ sơ trình cơ quan đại diện chủ sở hữu phải có văn bản đề nghị phê duyệt, dự thảo phương án sử dụng lao động, biên bản đối thoại tại nơi làm việc và tài liệu chứng minh liên quan nếu có.

Trong thời hạn 20 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cơ quan đại diện chủ sở hữu phải xem xét, quyết định phê duyệt.

Trường hợp không chấp thuận, cơ quan này phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do.

Sau khi phương án được phê duyệt, doanh nghiệp phải thông báo công khai cho người lao động trong thời hạn 15 ngày.

Nếu phát sinh thay đổi so với phương án đã được duyệt, doanh nghiệp phải tính toán lại chế độ, chính sách và trình cơ quan đại diện chủ sở hữu phê duyệt điều chỉnh.

Quy trình này giúp người lao động biết rõ tình trạng việc làm, quyền lợi dự kiến và những thay đổi có thể xảy ra trước khi doanh nghiệp hoàn tất chuyển đổi.

Đối với doanh nghiệp, việc lập phương án ngay từ giai đoạn chuẩn bị cũng tạo cơ sở xác định nhu cầu nhân lực, chi phí tái cơ cấu và trách nhiệm tài chính liên quan.

Doanh nghiệp sau chuyển đổi vẫn phải thực hiện cam kết

Thông tư 30 không chỉ quy định trách nhiệm của doanh nghiệp đang thực hiện cổ phần hóa, mà còn xác định nghĩa vụ của doanh nghiệp kế tiếp.

Theo Điều 7, doanh nghiệp hiện tại và doanh nghiệp kế tiếp đều có trách nhiệm thực hiện phương án sử dụng lao động đã được phê duyệt.

Khi chấm dứt hợp đồng lao động, doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm của người sử dụng lao động theo Điều 48 Bộ luật Lao động. Quy định này có ý nghĩa quan trọng đối với người lao động trong quá trình chuyển đổi sở hữu, bởi các nghĩa vụ đã được xác định trong phương án không đương nhiên chấm dứt khi doanh nghiệp thay đổi mô hình hoạt động.

Ngoài ra, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của số liệu lao động và báo cáo kết quả giải quyết chế độ, chính sách trong thời hạn 30 ngày kể từ khi hoàn thành việc thực hiện phương án.

Cơ quan đại diện chủ sở hữu có trách nhiệm kiểm tra, giám sát việc thực hiện chính sách, giải quyết lao động dôi dư và quyết toán kinh phí hỗ trợ theo quy định.

Thông tư cũng thay thế Thông tư số 07/2018/TT-BLĐTBXH. Đối với phương án đã được phê duyệt trước ngày 30/10/2026, doanh nghiệp tiếp tục thực hiện theo nội dung được duyệt; trường hợp đã xây dựng nhưng chưa được phê duyệt phải rà soát, điều chỉnh theo quy định mới.

Việc cụ thể hóa trách nhiệm sử dụng lao động góp phần hạn chế tranh chấp trong quá trình sắp xếp doanh nghiệp nhà nước, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động tổ chức lại bộ máy.

Cổ phần hóa và tái cơ cấu chỉ thực sự hiệu quả khi mục tiêu nâng cao năng lực hoạt động đi cùng trách nhiệm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động.