Khi hãng hàng không lên núi trồng rừng, bước xuống ruộng lúa

Mấy hôm nay, báo chí đăng tải thông tin Vietnam Airlines khởi động mùa ba chương trình "Góp Lá Vá Rừng", hướng tới phục hồi thêm 72 héc ta rừng tự nhiên tại Sơn La, không chỉ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học mà còn gợi mở một cách tiếp cận mới trong chiến lược giảm phát thải. Khi các tiêu chuẩn môi trường quốc tế ngày càng siết chặt và cơ chế định giá carbon dần hình thành, rừng không còn đơn thuần là "lá phổi xanh" mà có thể trở thành tài sản tạo ra tín chỉ carbon, hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện cam kết Net Zero, bù trừ phát thải carbon cho các chuyến bay của mình.

Một hướng đi mới đang hình thành cho các hãng hàng không, đó là thay vì chỉ mua tín chỉ carbon từ nước ngoài, các hãng hàng không Việt Nam có thể đầu tư trực tiếp vào ruộng lúa và trang trại trồng rừng trong nước để tạo ra “vé bay xanh”. Sở dĩ hàng không phải “xanh” là do kể từ ngày 1-1-2026, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn tự nguyện của Chương trình Giảm nhẹ và Bù trừ phát thải khí nhà kính đối với hàng không quốc tế (Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation - CORSIA), do Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) khởi xướng.

Theo quy định, các hãng hàng không phải bù đắp phần phát thải vượt quá mức năm 2019 bằng cách mua tín chỉ carbon đạt chuẩn quốc tế, gọi là EEU (Eligible Emission Unit). Nếu không thực hiện, họ có thể đối mặt với rủi ro bị hạn chế bay trên các tuyến quốc tế hoặc bị đánh giá thấp trong các thang điểm ESG (bộ tiêu chí đánh giá mức độ phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp) toàn cầu. Tuy nhiên, thay vì chỉ xem đó là nghĩa vụ, CORSIA đang mở ra một hướng tiếp cận mới: hãng hàng không đầu tư vào các dự án nông lâm nghiệp - thực phẩm trong nước để tạo ra tín chỉ carbon được công nhận quốc tế.

Nói cách khác, “bù trừ carbon” không còn là chi phí bắt buộc mà trở thành một danh mục đầu tư xanh, vừa giúp hãng hàng không thực hiện nghĩa vụ quốc tế, vừa tạo giá trị xã hội trong nước. Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Công ty Tư vấn Năng lượng và Môi trường (VNEEC) của Việt Nam đã giới thiệu hai mô hình tiêu biểu: dự án biogas hộ gia đình và chuyển đổi canh tác lúa sang tưới khô - ướt xen kẽ (AWD). Cả hai đều nằm trong danh mục biện pháp giảm nhẹ khí nhà kính của Việt Nam, đủ điều kiện để giao dịch tín chỉ quốc tế theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris. Trong tương lai, có khả năng sẽ có rất nhiều cánh đồng lúa hay khu rừng ngập mặn, rừng ở vùng cao có thể gắn với các hãng hàng không trong nước có các tuyến bay quốc tế.

Rồi đây, các hãng hàng không trong nước và của quốc tế có thể "lên núi trồng rừng và xuống ruộng lúa" cùng nông dân, cơ hội cho ngành nông lâm nghiệp Việt Nam. Đồ họa AI

Theo dự báo, trong giai đoạn 2024 - 2026, nhu cầu tín chỉ carbon cho CORSIA có thể đạt 74 triệu EEU/năm, trong khi toàn cầu mới chỉ phát hành 15,85 triệu EEU. Điều này khiến giá tín chỉ carbon của CORSIA cao hơn nhiều so với thị trường tự nguyện, đó là cơ hội biến các dự án nông nghiệp Việt Nam thành “mỏ vàng carbon” chưa khai phá.

Nếu Vietnam Airlines, Vietjet hay Bamboo Airways đồng đầu tư vào những dự án nông lâm nghiệp carbon trong nước, các hãng có thể tự tạo nguồn tín chỉ carbon đạt chuẩn quốc tế để bù đắp cho nghĩa vụ CORSIA, thay vì nhập khẩu (mua) tín chỉ từ nước ngoài. Việc này không chỉ giúp tối ưu chi phí dài hạn khi giá EEU dự báo tiếp tục tăng trong những năm tới, mà còn nâng cao hình ảnh doanh nghiệp hàng không xanh, gắn với phát triển bền vững.

Với nông dân, sự tham gia của doanh nghiệp hàng không đồng nghĩa có thêm dòng vốn đầu tư xanh, giúp bà con nông dân áp dụng kỹ thuật canh tác tiết kiệm nước, năng lượng và nhận chia sẻ lợi ích từ doanh thu tín chỉ carbon. Đây là mô hình cộng sinh giữa hai ngành vốn tách biệt: hàng không giảm carbon để được bay quốc tế, còn nông dân được hỗ trợ để sản xuất xanh.

Dù tiềm năng lớn, song để những cánh đồng này thực sự sinh ra tín chỉ, Việt Nam phải xây dựng hệ sinh thái carbon liêm chính, điều mà Sáng kiến Thị trường Carbon Liêm chính cao (High-Integrity Carbon Markets Initiative - Hi-CMI) của UNDP đang hỗ trợ. Các hàng rào liêm chính bao gồm đo đếm và kiểm chứng độc lập (MRV) minh bạch, không tính trùng lặp tín chỉ (double counting), bảo đảm quyền lợi cộng đồng, bình đẳng giới và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng.

UNDP hiện đang phối hợp với Chính phủ Việt Nam phát triển Hệ thống đăng ký quốc gia tín chỉ carbon, tiêu chuẩn quốc gia về tín chỉ rừng. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn lớn: các dự án trên phải mất 2–3 năm mới được phát hành tín chỉ đầu tiên; chi phí xác minh và thẩm định cao; cần “thư chấp thuận” (LoA) từ Chính phủ để được phép giao dịch quốc tế; nhiều tổ chức, địa phương còn thiếu năng lực chuyên môn.

Dù vậy, xu hướng quốc tế đang nghiêng về tín chỉ carbon có chất lượng và minh bạch, gắn liền với mục tiêu phát triển bền vững. Điều này mở ra cơ hội để Việt Nam xây dựng thương hiệu “carbon sạch”, thay vì chỉ là nhà cung cấp tín chỉ giá rẻ.

Nếu 1 héc ta lúa giảm được 7 tấn CO₂ mỗi năm, thì 1 triệu héc ta lúa carbon thấp mà Việt Nam đang triển khai cùng Ngân hàng Thế giới chính là một “tài sản carbon quốc gia” khổng lồ.

Và nếu các hãng hàng không trong nước biết tận dụng, họ có thể trở thành nhà đầu tư tiên phong trong ngành nông lâm nghiệp carbon, thay vì chỉ là người mua tín chỉ thụ động. Điều đó sẽ tạo ra chuỗi giá trị kép: chuyến bay xanh hơn và sản xuất xanh hơn.