Trái dừa Vĩnh Long cần thêm “hộ chiếu xanh” để đi xa

Trái dừa Vĩnh Long đang đứng trước một cơ hội lớn để chuyển từ sản phẩm nông nghiệp thành ngành hàng xuất khẩu có giá trị cao. Nhưng cánh cửa thị trường quốc tế ngày càng đi kèm nhiều điều kiện. Với doanh nghiệp, giữ được một bạn hàng có khi khó không kém tìm được một thị trường mới.

Vĩnh Long hiện có hơn 120.000ha dừa, chiếm hơn 50% diện tích dừa của cả nước. Khoảng 33.000ha đã đạt các chuẩn hữu cơ, VietGAP, GlobalGAP, đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu.

Tỉnh Vĩnh Long quyết liệt triển khai nhiều giải pháp phát triển chuỗi giá trị ngành dừa. Việc đẩy nhanh ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến trong sản xuất sẽ nâng cao giá trị sản phẩm, cải thiện sinh kế người trồng dừa.

Đây là lợi thế không nhỏ. Song để biến lợi thế ấy thành sức cạnh tranh dài hạn, câu chuyện không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu hecta hay bao nhiêu trái dừa được thu hoạch.

Giá trị nằm ở cả chuỗi

Từ một trái dừa, giá trị có thể được kéo dài qua nhiều tầng chế biến. Than hoạt tính, mật hoa dừa, dầu dừa, nước dừa, sữa dừa, nước cốt dừa, kẹo dừa cùng các sản phẩm mỹ phẩm, thủ công mỹ nghệ đang mở rộng không gian kinh doanh cho ngành hàng này.

Vĩnh Long đặt mục tiêu năm 2026 giá trị sản xuất, chế biến ngành dừa đạt hơn 1 tỷ USD.

Để đạt được mục tiêu đó, tỉnh đang thúc đẩy cả hai đầu của chuỗi: nâng chất lượng nguyên liệu và tăng năng lực chế biến sâu.

Đại học Trà Vinh đã nghiên cứu, tuyển chọn các giống dừa phù hợp. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Hòa, Giám đốc Đại học Trà Vinh, cho biết phương pháp nhân giống dừa sáp bằng kỹ thuật nuôi cấy phôi đã cho tỷ lệ trái sáp đạt từ 85% trở lên, trong khi giống dừa sáp tự nhiên chỉ khoảng 30%.

Đơn vị này tiếp tục nghiên cứu nhân giống bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào và kỹ thuật thâm canh. Sau thời gian khảo nghiệm, giống dừa cho thấy khả năng thích nghi với điều kiện đất đai, khí hậu tại địa phương, trái có cơm dày và hương vị tốt.

Ở phía doanh nghiệp, Công ty cổ phần Trà Bắc từ năm 1997 đã tập trung vào các sản phẩm như cơm dừa sấy khô, nước cốt dừa cấp đông, than sạch BBQ, than anthracite và than hoạt tính. Theo ông Huỳnh Khắc Nhu, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Trà Bắc, sản phẩm than hoạt tính thương hiệu Trabaco đã xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và nhận được phản hồi tích cực.

Công ty trách nhiệm hữu hạn Chế biến dừa sáp Cầu Kè cũng đi theo hướng chế biến sâu với nhiều sản phẩm từ dừa sáp. Sau 6 năm hoạt động, doanh nghiệp đã đầu tư máy móc, phát triển các dòng dừa sáp hút chân không, kẹo dừa sáp, dừa sáp sợi, dừa sáp sấy khô và bánh dừa sáp.

Đáng chú ý, sản phẩm dừa sáp sấy khô giòn tan được phát triển với 5 vị tự nhiên gồm mít, sầu riêng, thanh long, dứa và hoa đậu biếc. Sản phẩm không sử dụng hóa chất, phẩm màu, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và đã vào được thị trường Anh, Mỹ, Nhật Bản.

Thị trường đang đòi hỏi nhiều hơn

Điểm thay đổi lớn của thị trường xuất khẩu là bạn hàng không chỉ mua trái dừa. Họ mua cả sự minh bạch phía sau trái dừa đó.

Năm 2026, tỉnh Vĩnh Long đề ra chỉ tiêu giá trị sản xuất, chế biến của ngành dừa đạt hơn 1 tỷ USD.

Trung Quốc, thị trường tiêu thụ khoảng 4 tỷ trái dừa Việt Nam mỗi năm, đang chuyển từ nhập khẩu số lượng lớn sang nhập khẩu có kiểm soát, ưu tiên truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và sản xuất an toàn, bền vững.

Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Liên minh châu Âu và Trung Đông cũng đang có xu hướng tương tự.

Điều này đặt doanh nghiệp xuất khẩu trước một yêu cầu rất rõ: không thể chỉ kiểm soát sản phẩm khi trái dừa đã đến nhà máy.

Theo Tiến sĩ Lê Hoàng Thế, Tổng Giám đốc VOS Holdings, sản xuất dừa tại Vĩnh Long vẫn còn manh mún, phân tán, dựa nhiều vào kinh nghiệm và thiếu dữ liệu. Trong khi đó, thị trường ngày càng yêu cầu minh bạch từ đầu vào đến đầu ra và có khả năng đo lường phát thải.

Các công cụ như Carbon Footprint, hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm tra và truy xuất nguồn gốc đang giúp người trồng, hợp tác xã quản lý sản xuất tốt hơn, giảm rủi ro và nâng giá trị sản phẩm.

Đặc biệt, các giải pháp quản lý dinh dưỡng, tăng hàm lượng hữu cơ, trồng xen, phủ đất có thể giúp tăng năng suất và khả năng hấp thụ carbon, đồng thời giảm từ 20-30% lượng phân bón và giảm phát thải khí N₂O.

Muốn đi xa phải giữ được lòng tin

Với doanh nghiệp xuất khẩu, đây không còn là câu chuyện lựa chọn giữa “làm xanh” hay “làm theo cách cũ”. Tiêu chuẩn của thị trường đang biến những yêu cầu về an toàn, truy xuất và phát thải thành điều kiện để duy trì quan hệ thương mại.

Tiến sĩ Lê Văn Đông, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, cho biết dừa là cây trồng chủ lực, có giá trị xuất khẩu cao. Tỉnh đang khuyến khích địa phương, hợp tác xã và doanh nghiệp liên kết với nông dân phát triển dừa theo hướng hữu cơ, VietGAP, GlobalGAP, gắn với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.

Đây chính là phần việc quyết định độ bền của ngành hàng.

Doanh nghiệp muốn giữ bạn hàng toàn cầu phải cùng nông dân xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, kiểm soát quy trình canh tác, lưu giữ dữ liệu sản xuất, bảo đảm mã số vùng trồng và truy xuất được từng công đoạn khi cần. Cùng với đó là đầu tư chế biến sâu để giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô.

Khi những yêu cầu ấy được thực hiện đồng bộ, giá trị của trái dừa không chỉ nằm ở phần nước, cơm hay dầu bên trong mà còn nằm ở khả năng chứng minh nguồn gốc, chất lượng và trách nhiệm của cả chuỗi sản xuất.

Vĩnh Long đã có vùng nguyên liệu lớn, có nghiên cứu về giống, có doanh nghiệp chế biến và đã hình thành những sản phẩm bước được vào các thị trường khó tính. Phần việc tiếp theo là tổ chức lại chuỗi theo hướng minh bạch và phát thải thấp.

Đó cũng là cách để ngành dừa không chỉ đạt mục tiêu hơn 1 tỷ USD mà quan trọng hơn là gây dựng được lòng tin đủ lâu với bạn hàng toàn cầu và tạo sinh kế bền vững cho người trồng dừa.