Thương mại điện tử không thể lớn lên bằng rác thải

Buổi trưa, trước một tòa nhà văn phòng gần nhà tôi, hàng chục nhân viên giao hàng nối nhau dừng xe trên vỉa hè. Người nhận chỉ mất vài chục giây xuống lấy hàng rồi quay lại văn phòng. Một góc vỉa hè đã trở thành "điểm trung chuyển" tự phát của những người giao hàng cho các nền tảng.

Khung cảnh ấy không còn hiếm gặp. Trước nhiều cao ốc, chung cư hay khu dân cư ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và nhiều đô thị khác đều xuất hiện những "điểm giao hàng" tương tự. Chỉ cần đứng khoảng 15 phút vào giờ nghỉ trưa, có thể thấy hàng chục đơn hàng được giao thành công. Đó là hình ảnh trực quan nhất cho sự bùng nổ của thương mại điện tử Việt Nam.

Theo Công ty dữ liệu thương mại điện tử Metric, trong sáu tháng đầu năm 2026, bốn sàn thương mại điện tử lớn gồm Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt tổng giá trị giao dịch khoảng 291.600 tỷ đồng, tăng hơn 41% so với cùng kỳ năm trước. Mỗi ngày, người Việt chi hơn 1.600 tỷ đồng để mua sắm trực tuyến và khoảng 12 triệu sản phẩm được bán ra.

Mỗi ngày, người Việt chi hơn 1.600 tỷ đồng để mua sắm trực tuyến và khoảng 12 triệu sản phẩm được bán ra, nhưng kèm theo là rác thải, bao bì nhựa, hộp carton.

Theo Bộ Công Thương, quy mô thị trường thương mại điện tử năm ngoái đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5%. Tốc độ tăng trưởng trung bình từ năm 2014 đến nay lên tới 26,7% mỗi năm, thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á. Dự báo trong vòng 5 năm tới, quy mô thị trường có thể đạt khoảng 63 tỷ USD, chỉ đứng sau Indonesia trong khu vực.

Thương mại điện tử không còn là một kênh bán hàng bổ sung, nó đã trở thành một phần của hạ tầng kinh tế số.

Cuộc cạnh tranh giữa các sàn cũng đã thay đổi. Nếu trước đây là cuộc đua giảm giá và trợ giá vận chuyển thì nay chuyển sang xây dựng niềm tin. Người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến chất lượng sản phẩm, uy tín người bán và trải nghiệm mua sắm.

Báo cáo The Art and Science of Authenticity (tạm dịch Báo cáo về tính chân thực trong nội dung số) cho thấy 76% người tiêu dùng Việt Nam tìm kiếm hoặc thêm sản phẩm vào giỏ hàng sau khi xem các nội dung được đánh giá là chân thực. Có tới 95% người được khảo sát cho biết những nội dung này ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định mua hàng. Livestream hiện có sức tác động cao hơn khoảng 1,3 lần mức trung bình của khu vực châu Á, Thái Bình Dương.

Ở góc độ kinh tế, đây là tín hiệu tích cực, thương mại điện tử mở rộng thị trường cho doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, làng nghề và các thương hiệu địa phương. Chỉ cần một chiếc điện thoại, một cơ sở sản xuất ở vùng quê miền Trung hay tận vùng núi cao Lào Cai cũng có thể tiếp cận khách hàng trên cả nước.

Nhưng càng phát triển nhanh, một câu hỏi càng trở nên cấp thiết: ai sẽ trả giá cho lượng rác thải khổng lồ mà thương mại điện tử tạo ra?

Mỗi đơn hàng thường đi kèm một hoặc nhiều lớp bao bì. Hộp carton, túi ni lông, màng bọc chống sốc, xốp hơi, băng keo, ly nhựa, muỗng nhựa, hộp xốp... Sau vài phút mở gói, tất cả đều trở thành rác. Người tiêu dùng nhận được sự tiện lợi rất nhiều so mua hàng truyền thống, nhưng môi trường phải tiếp nhận toàn bộ phần còn lại.

Theo khảo sát của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (Vecom), nếu không có giải pháp hiệu quả, đến năm 2030 khi quy mô thị trường đạt khoảng 100 tỷ USD theo kịch bản tăng trưởng cao của thương mại điện tử, lượng rác thải nhựa từ thương mại điện tử có thể lên tới khoảng 800.000 tấn mỗi năm.

Ngay ở quy mô hiện nay, lĩnh vực này đã phát sinh khoảng 171.000 tấn nhựa dùng một lần và tiêu thụ khoảng 160.000 tấn bìa carton mỗi năm.

Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) ước tính cứ mỗi 1 tỷ USD giá trị thương mại điện tử sẽ phát sinh khoảng 7.600 tấn nhựa, riêng lĩnh vực giao đồ ăn trực tuyến, con số này lên tới khoảng 18.600 tấn nhựa cho mỗi 1 tỷ USD doanh thu.

Đó là những con số đáng suy nghĩ. Nếu thị trường tiếp tục tăng trưởng với tốc độ hiện nay mà không thay đổi mô hình đóng gói và giao hàng, lượng rác sẽ tăng gần tương ứng với tốc độ doanh số. Nói cách khác, càng mua sắm nhiều thì càng phát sinh nhiều chất thải. Điều đáng nói là chi phí môi trường hiện chưa được phản ánh vào giá của mỗi đơn hàng.

Một ly cà phê giao tận nơi có thể chỉ tốn vài chục nghìn đồng, người mua thấy rẻ, người bán vẫn bán được hàng, nền tảng tiếp tục tăng doanh thu. Nhưng chiếc ly nhựa, nắp nhựa, ống hút, túi đựng và hộp giấy sau đó sẽ tồn tại ngoài môi trường hàng chục, thậm chí hàng trăm năm nếu không được thu gom, tái chế đúng cách.

Theo tính toán của các doanh nghiệp tái chế, cứ khoảng 1 triệu đồng giá trị giao đồ ăn trực tuyến sẽ phát sinh khoảng 1 kg rác nhựa. Chi phí thu gom và tái chế số nhựa này vào khoảng 30.000 - 50.000 đồng.

Nếu đến năm 2030 lượng rác nhựa từ thương mại điện tử thực sự lên tới 800.000 tấn, ngân sách xã hội dành cho việc thu gom và xử lý có thể lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Nói cách khác, phần chi phí mà người mua không phải trả hôm nay sẽ được xã hội thanh toán, chi ra vào ngày mai, không khác gì “đời cha ăn mặn, đời con khát nước”.

Trong khi nhiều ngành sản xuất đang chuyển sang kinh tế tuần hoàn, giảm bao bì nhựa, sử dụng vật liệu tái chế và thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), tức tốn chi phí thu gom chất thải sản phẩm mình sản xuất ra, thì thương mại điện tử hiện vẫn chủ yếu chạy theo tốc độ giao hàng và doanh số.

Một nền kinh tế số không thể được xây dựng trên mô hình tiêu dùng tạo ra ngày càng nhiều rác thải.

Đã đến lúc cuộc cạnh tranh giữa các nền tảng không chỉ dừng ở giao nhanh hơn hay giảm giá sâu hơn, mà nên có tiêu chí mới cần được đặt lên bàn cân: giao hàng xanh.

Đó có thể là bao bì tái sử dụng, vật liệu dễ phân hủy, hộp dùng nhiều lần, tối ưu kích thước đóng gói, gom đơn hàng theo khu vực để giảm chuyến giao, hay khuyến khích người tiêu dùng lựa chọn phương án giao hàng thân thiện với môi trường.

Quan trọng hơn, các sàn thương mại điện tử cần chia sẻ trách nhiệm đối với lượng rác mà hệ sinh thái của mình tạo ra, thay vì để toàn bộ gánh nặng thuộc về địa phương và ngân sách công.

Thương mại điện tử đã chứng minh khả năng thay đổi thói quen tiêu dùng của hàng chục triệu người Việt chỉ trong hơn một thập niên. Vì vậy, không có lý do gì ngành này không thể tiếp tục thay đổi theo hướng xanh hơn.

Một đơn hàng trực tuyến không nên chỉ được đánh giá bằng tốc độ giao trong vài giờ, mà còn bằng dấu chân môi trường mà nó để lại trong nhiều năm sau đó. Nếu không giải được bài toán rác thải, sự bùng nổ của thương mại điện tử rất có thể sẽ khiến chúng ta phải trả một hóa đơn môi trường còn lớn hơn nhiều giá trị mà nó tạo ra.