Bỏ độc quyền vàng miếng: Nhà nước từ người chơi thành trọng tài

Đầu tháng 10 năm ngoái, hàng chục tờ báo đăng tải thông tin rằng Ngân hàng Á Châu (ACB) sẽ tung ra thương hiệu vàng miếng của riêng mình. Một sự kiện tưởng chừng chỉ mang tính thương mại của một ngân hàng với một sản phẩm mới trên thương trường, nhưng tại sao lại vang dội trên truyền thông. Bởi thực chất là đó dấu mốc mở ra chương mới cho thị trường vàng Việt Nam, “độc quyền vàng miếng” của Nhà nước sắp đi vào quá khứ.

Ngày 10/10 năm ngoái, ACB công bố Bản “Điều khoản quy định giao dịch mua, bán vàng miếng tại ACB” đính kèm trên trang web của ngân hàng này^(**) có đề cập vàng miếng thương hiệu ACB trong giao dịch, ngoài thương hiệu SJC nổi tiếng trong nước lâu nay.

Nghị định 232/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 26/8/2025, có hiệu lực từ ngày 10/10/2025 cho phép các ngân hàng và doanh nghiệp đủ điều kiện được phép sản xuất vàng miếng. Ảnh: Đồ họa AI

Hơn 12 năm qua, thị trường vàng vận hành trong cơ chế đặc biệt: Ngân hàng Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng thương hiệu SJC. Nghị định 24/2012 của Chính phủ về quản lý hoạt động kinh doanh vàng đã hoàn thành sứ mạng lịch sử là bình ổn thị trường vàng và ngăn tình trạng “vàng hóa” lắm khi làm khổ nền kinh tế - thị trường ở Việt Nam trước 2012.

Dù có nhiều bình luận, đánh giá khác nhau về “độc quyền vàng miếng” của Nhà nước nhưng sự thật là nhiều năm qua, vai trò của vàng đã thay đổi căn bản. Đó là, dù có biến động hay không thì giá vàng đã không còn mang nhiều ý nghĩa kinh tế vĩ mô.

Vàng không còn tác động đến GDP, nếu có, rất ít, tăng trưởng hay tiêu dùng và người dân cũng không còn xem vàng như phương tiện thanh toán.

5-7 năm trở lại đây, vàng chỉ còn là kênh đầu tư, trú ẩn mang tính cá nhân hoặc nhóm nhỏ nhà đầu tư nào đó, sáng đăng ký mua bán vài lượng, chiều cũng vậy, kiếm ít chênh lệch, chứ không còn làm khuynh đảo thị trường hàng hóa như trước năm 2012.

Nghị định 232/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 26-8-2025, có hiệu lực từ ngày 10/10/2025 đã sửa đổi quản lý hoạt động kinh doanh vàng, mở đường cho giai đoạn mới. Lần đầu tiên sau hơn một thập niên, các ngân hàng và doanh nghiệp đủ điều kiện được phép sản xuất vàng miếng. Nhà nước rút khỏi vị thế “người chơi duy nhất”, để trở thành “trọng tài” giám sát thị trường có nhiều “người chơi”, một thay đổi nhỏ về câu chữ nhưng lại thay đổi rất lớn về tư duy quản lý.

Hồi tháng 4 năm nay, trong một cuộc họp báo^(***), Vụ Quản lý ngoại hối, Ngân hàng Nhà nước, cho biết cơ quan này đã nhận 11 hồ sơ đề nghị cấp phép sản xuất vàng miếng và việc xét duyệt hồ sơ xin cấp phép sản xuất vàng miếng được thực hiện chặt chẽ. Ngân hàng Nhà nước đang xem xét và sẽ công bố các đơn vị được đủ điều kiện được cấp phép sản xuất vàng miếng.

Cơ quan cho biết việc bổ sung thêm các đơn vị được cấp phép sản xuất vàng miếng sẽ giúp tăng nguồn cung, góp phần bình ổn thị trường và thu hẹp chênh lệch giá vàng trong nước với thế giới.

Theo quy định mới về quản lý hoạt động kinh doanh vàng, cơ chế độc quyền vàng miếng được xóa bỏ. Ngân hàng Nhà nước sẽ giao quyền nhập khẩu và sản xuất vàng miếng cho một số ngân hàng và doanh nghiệp đủ điều kiện.

Doanh nghiệp muốn được cấp phép sản xuất vàng miếng phải có vốn điều lệ tối thiểu 1.000 tỷ đồng, ngân hàng là 50.000 tỷ. Hiện cả nước có 38 doanh nghiệp, ngân hàng được cấp phép kinh doanh mua, bán vàng miếng.

Tính theo quy mô vốn điều lệ hiện hành, một số doanh nghiệp "đầu ngành" có vốn điều lệ từ 1.000 tỷ đồng trở lên như PNJ, DOJI, SJC rất có khả năng đủ điều kiện sản xuất vàng miếng. Phía ngân hàng thì ngoài ACB như đã nói ở phần đầu bài viết, còn có Vietcombank,VietinBank, Agribank, BIDV, VPBank, Techcombank, MB và HDBank trong nhóm có vốn điều lệ trên 50.000 tỷ đồng như quy định.

Theo tính toán của nhiều chuyên gia, hiện cả nước có khoảng 8 ngân hàng và 3 doanh nghiệp đủ điều kiện tài chính, quản trị và minh bạch dữ liệu đáp ứng điều kiện được phép nhập khẩu vàng nguyên liệu để sản xuất và kinh doanh vàng miếng. Điều này phù hợp với con số 11 đơn vị đăng ký với Ngân hàng Nhà nước.

Việc có nhiều thương hiệu vàng miếng được sản xuất, cùng tham gia thị trường thì chắc chắn sẽ có thêm lựa chọn cho người tiêu dùng, tăng cạnh tranh, giảm đầu cơ và kéo giá trong nước sát hơn với giá quốc tế. Tuy nhiên, cạnh tranh không chỉ là cuộc đua giá. Uy tín thương hiệu, độ tinh khiết, khả năng truy xuất nguồn gốc và chống làm giả mới là yếu tố then chốt của thị trường vàng.

Vai trò của Ngân hàng Nhà nước vì vậy càng quan trọng hơn: đó là cần sớm ban hành bộ tiêu chuẩn chung về chất lượng vàng, tem, mã nhận diện và cơ chế giám sát, tránh tình trạng “vàng thau lẫn lộn”.

Việc từ bỏ độc quyền vàng miếng là phép thử cho tư duy quản lý tài chính mới: Nhà nước không “làm thay thị trường” mà thiết lập luật chơi minh bạch. Nếu vận hành tốt, đây có thể là tiền đề cho các cải cách sâu hơn như thị trường vàng tài khoản hay phái sinh vàng, vốn còn bỏ ngỏ nhiều năm qua.

Dĩ nhiên, mở cửa không đồng nghĩa buông lỏng. Bài học từ những cơn “sốt vàng SJC” vẫn còn đó: độc quyền khiến thị trường méo mó nhưng tự do thiếu chuẩn mực dễ dẫn đến hỗn loạn. Tuy nhiên, chính sách mới trong quản lý thị trường vàng không dễ phát huy hiệu quả tức thì, có nghĩa là không dễ ngay lập tức "cắt" được khoảng cách giá vàng trong nước và thế giới đang ngày một rộng ra.

Doanh nghiệp được cấp phép còn phải làm thủ tục nhập khẩu vàng, thủ tục sản xuất, đăng ký... và phải chí ít 1-2 năm nữa thì hiệu quả của "bỏ độc quyền vàng miếng" mới có thể cảm nhận được.

Nhà nước "cầm cân nảy mực" thị trường vàng chắc chắn sẽ khó gấp bội so với biện pháp đơn giản là độc quyền.

"Quả bóng trách nhiệm" với thị trường vàng sẽ rất lớn và đang ở trong chân của Ngân hàng Nhà nước.

-------------------------------------

(*)Giảng viên Khoa Kinh tế, Xã hội và Môi trường, Học viện Chính trị Khu vực II

(**)https://acb.com.vn/acbwebsite/files/%C4%90i%E1%BB%81u%20kho%E1%BA%A3n%20quy%20%C4%91%E1%BB%8Bnh%20giao%20d%E1%BB%8Bch%20mua,%20b%C3%A1n%20v%C3%A0ng%20mi%E1%BA%BFng%20t%E1%BA%A1i%20ACB.pdf

(***)https://vnexpress.net/11-don-vi-xin-cap-phep-san-xuat-vang-mieng-5062354.html