Khi luật chưa theo kịp thực tiễn kinh tế trong khu vực sự nghiệp công

Trong bối cảnh cải cách hành chính và đổi mới hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, ông Nguyễn Văn Phúc – nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội – đã nêu bật một khoảng trống quan trọng trong khuôn khổ pháp lý hiện hành: đó là việc chưa có một đạo luật riêng, mang tính toàn diện, nhằm điều chỉnh hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập. Đây là những tổ chức giữ vai trò thiết yếu trong việc cung ứng dịch vụ công như giáo dục, y tế và khoa học. Sự thiếu hụt này dẫn đến những khó khăn trong công tác quản lý đội ngũ viên chức cũng như trong việc xác lập các nguyên tắc kinh tế phù hợp, ảnh hưởng đến hiệu quả và định hướng phát triển bền vững của khu vực sự nghiệp công.

Ông Nguyễn Văn Phúc, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Quốc hội (Ảnh: Phan Chính)

Khoảng trống pháp lý và thách thức trong cơ chế kinh tế

Ông Nguyễn Văn Phúc chỉ rõ sự phân biệt rõ ràng giữa công chức – những người làm việc trong bộ máy quản lý nhà nước và được điều chỉnh bởi Luật Tổ chức – và viên chức, là lực lượng làm việc tại các đơn vị sự nghiệp công lập. Việc tách biệt hai nhóm đối tượng này được xem là một bước tiến trong cải cách thể chế. Tuy nhiên, trong bối cảnh chưa có một đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện cho khu vực sự nghiệp công, nhiều quy định liên quan đến viên chức vẫn còn thiếu tính nhất quán.

Hiện nay, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập chủ yếu dựa vào sự kết hợp và tham chiếu từ nhiều luật khác nhau như: Luật Doanh nghiệp, Luật Tổ chức bộ máy nhà nước, hoặc vẫn áp dụng cơ chế ngân sách truyền thống. Việc thiếu sự đồng bộ trong khung pháp lý đang tạo ra những thách thức trong quản lý tài chính, cơ chế thu – chi, ký kết hợp đồng dịch vụ công, cũng như trong việc sử dụng và khai thác nguồn lực công.

Một trong những hệ quả dễ nhận thấy là sự không rõ ràng trong quyền tự chủ và phạm vi trách nhiệm kinh tế của các đơn vị sự nghiệp. Khi thiếu quy định cụ thể, việc triển khai các hoạt động như tuyển dụng nhân sự chất lượng cao, thiết kế cơ chế đãi ngộ linh hoạt, hay thực hiện dịch vụ theo đơn đặt hàng từ xã hội đều gặp nhiều hạn chế.

Ông Phúc đưa ra một ví dụ điển hình về sự giao thoa giữa chức năng hành chính và dịch vụ: một đơn vị sự nghiệp thực hiện nhiệm vụ thu phí hành chính nhưng lại vận hành theo phương thức tương tự cơ quan công quyền, dẫn đến sự thiếu phân định rõ ràng giữa nguồn thu từ ngân sách và nguồn thu từ dịch vụ xã hội hóa.

Vấn đề trở nên phức tạp hơn khi bàn đến việc phân định giữa đơn vị sự nghiệp và doanh nghiệp. Trong các tổ chức như trường đại học, viện nghiên cứu hay đơn vị cung ứng dịch vụ công, ranh giới giữa hai mô hình hoạt động không phải lúc nào cũng rõ ràng. Theo ông Phúc, nếu đơn vị vận hành theo mục tiêu lợi nhuận và có tính cạnh tranh trên thị trường, thì cần được điều chỉnh theo Luật Doanh nghiệp. Ngược lại, nếu đóng vai trò cung cấp dịch vụ công thiết yếu như giáo dục hay y tế, thì nên tuân theo cơ chế đặc thù của đơn vị sự nghiệp.

Việc chưa có sự phân định dứt khoát khiến nhiều đơn vị phải linh hoạt vận hành trong không gian của nhiều khung pháp lý khác nhau. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện thể chế để tạo điều kiện cho các đơn vị hoạt động minh bạch, hiệu quả và phù hợp với chức năng mà xã hội giao phó.

Công chức làm việc trong bộ máy quản lý nhà nước, chịu sự điều chỉnh bởi Luật Tổ chức (Ảnh: Minh họa)

Giới hạn trong cơ chế hiện hành và đề xuất hoàn thiện pháp lý

Theo ông Nguyễn Văn Phúc, việc chưa có một đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện các đơn vị sự nghiệp công lập đã tạo ra những hạn chế nhất định trong quá trình đổi mới và tăng cường quyền tự chủ thực chất của khu vực này. Các vấn đề như phân định trách nhiệm quản lý, xác định chi phí dịch vụ công, mở rộng cơ chế hợp đồng, hay thiết kế các mô hình tự chủ tài chính hiện vẫn thiếu cơ sở pháp lý thống nhất và rõ ràng.

Khi các đơn vị sự nghiệp vẫn vận hành chủ yếu theo cơ chế ngân sách truyền thống, trong đó nhiều quyết định chi tiêu, ký kết hợp đồng hay phân bổ nhân sự cần có sự phê duyệt từ cấp quản lý, thì động lực đổi mới và khả năng linh hoạt trong điều hành sẽ bị giới hạn. Điều này đặc biệt ảnh hưởng đến những lĩnh vực cần đổi mới sáng tạo và tốc độ phản ứng nhanh như giáo dục đại học, y tế chuyên sâu và nghiên cứu khoa học – những lĩnh vực đang ngày càng gắn với yêu cầu về chất lượng dịch vụ và hiệu quả đầu tư xã hội.

Từ thực tiễn này, ông Phúc đề xuất cần sớm xây dựng một đạo luật riêng – Luật Đơn vị Sự nghiệp – với vai trò như khung pháp lý thống nhất cho toàn bộ hoạt động của khu vực sự nghiệp công. Đạo luật này cần làm rõ phạm vi hoạt động, mức độ quyền tự chủ, cơ chế trách nhiệm giải trình, tiêu chí tài chính, hình thức hợp đồng dịch vụ công, cũng như quy trình chuyển đổi đối với những đơn vị có điều kiện hoạt động tương tự doanh nghiệp. Trong đó, việc phân loại rõ giữa đơn vị cung cấp dịch vụ công thiết yếu và đơn vị có thể cung ứng theo hợp đồng sẽ là cơ sở để áp dụng các cơ chế điều hành phù hợp.

Bên cạnh quyền tự chủ, ông Phúc nhấn mạnh tầm quan trọng của cơ chế giám sát hiệu quả. Cụ thể, cần quy định về kiểm toán độc lập, công khai báo cáo tài chính và đánh giá hoạt động định kỳ để đảm bảo sử dụng hiệu quả nguồn lực công, đồng thời tăng cường tính minh bạch trong vận hành.

Đối với những đơn vị sự nghiệp có khả năng và nhu cầu hoạt động theo mô hình thị trường, cần có quy định cho phép chuyển đổi sang cơ chế vận hành theo Luật Doanh nghiệp, dựa trên các tiêu chí rõ ràng về hiệu quả tài chính, mức độ cạnh tranh và năng lực cung ứng dịch vụ. Việc hỗ trợ quá trình chuẩn bị – từ tăng cường năng lực quản trị, đào tạo nhân lực đến điều chỉnh mô hình tài chính – là yếu tố cần thiết giúp các đơn vị sẵn sàng thích ứng khi được giao quyền tự chủ cao hơn.

Ông Phúc cho rằng việc xây dựng một khung luật riêng không chỉ góp phần hoàn thiện thể chế, mà còn mở rộng không gian vận hành linh hoạt, phù hợp với yêu cầu đổi mới trong cung ứng dịch vụ công hiện đại, đồng thời giúp giảm áp lực quản lý trực tiếp lên cơ quan nhà nước và thúc đẩy hiệu quả sử dụng nguồn lực công.