GS. TS Hoàng Văn Cường: Gỡ điểm nghẽn tín dụng giúp SMEs bứt phá phát triển bền vững

Liên quan đến sự phát triển của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), GS. TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng một đặc điểm dễ nhận thấy là phần lớn các doanh nghiệp này thâm dụng lao động hơn thâm dụng vốn. Với nguồn lực tài chính hạn chế, họ chủ yếu dựa vào sức lao động để duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đây cũng là nguyên nhân khiến quy mô doanh nghiệp thường nhỏ, khó mở rộng và khó phát triển thành các doanh nghiệp lớn.

Theo GS. TS Hoàng Văn Cường, việc thiếu hụt nguồn lực tài chính không chỉ làm hạn chế khả năng tăng trưởng mà còn khiến doanh nghiệp khó tiếp cận các nguồn hỗ trợ từ bên ngoài. Trong nhiều trường hợp, các chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh để tạo động lực bứt phá, khiến không ít doanh nghiệp duy trì tình trạng sản xuất manh mún trong thời gian dài.

“Từ góc độ tiếp cận tín dụng, có thể thấy rõ những điểm nghẽn đang cản trở doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trước hết là yêu cầu về tài sản bảo đảm – điều kiện gần như bắt buộc trong hoạt động cho vay truyền thống. Trong khi các doanh nghiệp lớn có lợi thế về tài sản, doanh nghiệp nhỏ lại chủ yếu đi thuê mặt bằng, sử dụng máy móc thiết bị giá trị thấp, nên rất khó đáp ứng điều kiện này”, ông chia sẻ.

GS. TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam.

Bên cạnh đó, vấn đề minh bạch thông tin cũng là rào cản lớn. Theo ông Cường, các doanh nghiệp lớn thường có hệ thống kế toán, báo cáo tài chính và kiểm toán đầy đủ, từ đó tạo được niềm tin với ngân hàng. Ngược lại, nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa xây dựng được hệ thống quản trị bài bản, thậm chí thiếu bộ phận kế toán chuyên nghiệp. Dữ liệu tài chính vì vậy không đầy đủ, thiếu tính liên tục, làm giảm khả năng đánh giá tín nhiệm từ phía các tổ chức tín dụng.

Một điểm nghẽn khác là khả năng chứng minh dòng tiền. Trong trường hợp không có tài sản thế chấp, ngân hàng có thể xem xét cho vay dựa trên dòng tiền. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa có hệ thống hợp đồng đầu vào – đầu ra rõ ràng, dòng tiền thiếu ổn định, khiến ngân hàng gặp khó khăn trong việc kiểm soát và đưa ra quyết định cho vay.

“Ngoài ra, mức độ rủi ro cao cũng là yếu tố khiến ngân hàng thận trọng. Nhiều doanh nghiệp nhỏ vận hành theo mô hình đơn giản, thiếu hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro chuyên nghiệp. Khi một cá nhân phải đảm nhiệm nhiều vai trò, khả năng xảy ra sai sót và rủi ro sẽ tăng lên đáng kể”, GS. TS Hoàng Văn Cường nhận định.

Không chỉ vậy, bài toán chi phí cũng khiến các ngân hàng dè dặt với phân khúc này. Quy trình thẩm định, giám sát và thu hồi nợ đối với một khoản vay nhỏ gần như tương đương với khoản vay lớn, trong khi lợi nhuận lại thấp hơn đáng kể. Điều này khiến các tổ chức tín dụng chưa thực sự “mặn mà” với doanh nghiệp nhỏ và vừa nếu vẫn áp dụng mô hình tín dụng truyền thống.

Theo GS. TS Hoàng Văn Cường, ngân hàng không chỉ có vai trò hỗ trợ doanh nghiệp mà còn phải đảm bảo an toàn cho toàn hệ thống tài chính. Nguồn vốn cho vay chủ yếu được huy động từ người dân, vì vậy yêu cầu bảo toàn vốn luôn được đặt lên hàng đầu. Các chuẩn mực quốc tế về quản trị rủi ro buộc ngân hàng phải kiểm soát chặt chẽ, khiến việc nới lỏng điều kiện tín dụng không thể thực hiện một cách đơn giản.

“Để cải thiện khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần có sự thay đổi từ cả hai phía. Về phía ngân hàng, cần phát triển các phương thức cấp tín dụng linh hoạt hơn, phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp nhỏ. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản bảo đảm, cần chuyển dần sang đánh giá dựa trên dữ liệu và dòng tiền”, ông nhấn mạnh.

Xu hướng này, theo ông Cường, đang trở nên rõ nét với sự hỗ trợ của công nghệ tài chính. Thông qua việc khai thác dữ liệu từ giao dịch, thuế và chuỗi cung ứng, ngân hàng có thể đánh giá toàn diện hơn về năng lực của doanh nghiệp. Việc cấp vốn cũng có thể linh hoạt theo từng giao dịch cụ thể, thay vì một khoản vay lớn theo quy trình truyền thống.

Tuy nhiên, để tham gia vào hệ sinh thái này, bản thân doanh nghiệp cũng cần thay đổi. Việc nâng cao năng lực quản trị, minh bạch hóa thông tin và đẩy mạnh chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ hội tiếp cận các nguồn vốn phù hợp.

Một công cụ hỗ trợ quan trọng khác là quỹ bảo lãnh tín dụng. Đây là cơ chế giúp giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng khi cho vay đối với các doanh nghiệp không có tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, thực tế cho thấy hiệu quả hoạt động của các quỹ này vẫn chưa đạt kỳ vọng.

Nguyên nhân chủ yếu là do quy mô vốn còn hạn chế, chưa đủ tạo niềm tin cho các tổ chức tín dụng. Bên cạnh đó, cơ chế vận hành còn mang tính hành chính, thiếu linh hoạt và chưa theo kịp nhu cầu thị trường, khiến công cụ bảo lãnh chưa phát huy hết vai trò hỗ trợ doanh nghiệp.

Trong thời gian tới, cần nâng cao năng lực tài chính của các quỹ, đồng thời đổi mới cơ chế hoạt động theo hướng thị trường. Việc đa dạng hóa nguồn vốn, huy động thêm sự tham gia của khu vực tư nhân và áp dụng các công cụ tài chính hiện đại như tái bảo lãnh sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động.

GS. TS Hoàng Văn Cường khẳng định, để cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần một cách tiếp cận đồng bộ, từ đổi mới phương thức cấp tín dụng, thúc đẩy chuyển đổi số doanh nghiệp đến hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả các công cụ hỗ trợ. Khi những điểm nghẽn này được tháo gỡ một cách thực chất, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ phát huy tốt hơn vai trò là động lực quan trọng của nền kinh tế, đóng góp tích cực vào tăng trưởng và tạo việc làm cho xã hội.