Bài 9: Chi phí tuân thủ, “thuế vô hình” của doanh nghiệp

Khi “thuế vô hình” còn đáng ngại hơn thuế

Nhiều năm qua, Việt Nam liên tục giảm, gia hạn thuế và mở rộng các chính sách ưu đãi nhằm hỗ trợ doanh nghiệp. Nhưng một nghịch lý đang dần hiện rõ: thuế có thể giảm, trong khi chi phí để thực hiện đúng nghĩa vụ thuế lại ngày càng tăng.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt là doanh nghiệp siêu nhỏ, mỗi quy định mới về hóa đơn điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, kê khai thuế hay lưu trữ chứng từ đều đồng nghĩa với thêm thời gian, nhân lực và chi phí. Những khoản này không nằm trong biểu thuế, nhưng âm thầm bào mòn năng lực cạnh tranh.

Đó chính là “chi phí tuân thủ”, hay “thuế vô hình” mà doanh nghiệp phải trả để hoạt động đúng pháp luật.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho rằng chi phí tuân thủ không chỉ là số thuế phải nộp mà còn bao gồm toàn bộ nguồn lực doanh nghiệp dành cho việc tìm hiểu quy định, lập hồ sơ, kê khai, lưu trữ chứng từ, thuê kế toán và xử lý các thủ tục hành chính. Đáng chú ý, cùng một quy định nhưng doanh nghiệp càng nhỏ thì tỷ lệ chi phí tuân thủ trên doanh thu càng lớn. Vì vậy, nhiều nước OECD áp dụng nguyên tắc "Think Small First", tức đánh giá tác động đối với doanh nghiệp nhỏ trước khi ban hành chính sách.

Việt Nam cũng đứng trước yêu cầu tương tự. Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp cả nước. Nếu mỗi doanh nghiệp chỉ mất thêm vài giờ mỗi tháng để hoàn thiện thủ tục, toàn nền kinh tế sẽ mất hàng triệu giờ lao động mỗi năm. Đây là chi phí xã hội rất lớn nhưng hiếm khi được lượng hóa trong quá trình xây dựng chính sách.

Những quy định đúng nhưng chưa theo kịp thực tiễn

Khảo sát của phóng viên Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập tại Thanh Hóa cho thấy phần lớn khó khăn của doanh nghiệp không nằm ở mức thuế mà ở cách thực hiện nghĩa vụ thuế.

Ông Trần Văn Tân, Công ty CP Xây dựng và Thương mại Phong Cách Mới

Là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến các sản phẩm nông nghiệp, ông Trần Văn Tân, Công ty CP Xây dựng và Thương mại Phong Cách Mới (Thanh Hoá) cho biết, phần lớn khách hàng mua lẻ chuyển tiền vào tài khoản cá nhân thay vì tài khoản doanh nghiệp vì không cần hóa đơn và muốn giao dịch nhanh. Khi doanh nghiệp yêu cầu chuyển khoản đúng tài khoản công ty hoặc cung cấp thông tin để xuất hóa đơn, nhiều khách hàng từ chối mua hàng. Với doanh nghiệp siêu nhỏ, mỗi giao dịch mất đi đều ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền.

Trong lĩnh vực bán lẻ, nhiều doanh nghiệp cũng phản ánh quy định về hóa đơn điện tử yêu cầu đầy đủ thông tin người mua, trong khi phần lớn khách hàng cá nhân không muốn cung cấp dữ liệu cho các giao dịch nhỏ. Mục tiêu quản lý là cần thiết, nhưng cách thực hiện lại làm tăng chi phí giao dịch của cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng.

Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn còn rõ hơn ở kinh tế số. Đại diện Công ty TNHH An Hiểu Minh (Thanh Hóa) chia sẻ, Công ty ký hợp đồng với TikTok Singapore để livestream nhận quà tặng từ người xem trong và ngoài nước nhưng không xác định được dịch vụ này có được áp dụng thuế suất VAT 0% hay có thuộc diện ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp hay không.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Thương mại điện tử và kinh tế nền tảng phát triển nhanh hơn nhiều so với tốc độ hoàn thiện pháp luật. Trong khi cơ quan quản lý tăng cường chống thất thu thuế, doanh nghiệp lại cần những hướng dẫn rõ ràng và ổn định hơn để yên tâm đầu tư thay vì vừa kinh doanh vừa "đoán" cách thực hiện luật.

Khi doanh nghiệp phải "đoán" cách thực hiện luật

Nếu thương mại điện tử phản ánh khoảng trống của chính sách thì ngành xây dựng lại cho thấy khoảng cách giữa quy định và thực tế.

Với doanh nghiệp xây dựng, chính sách thuế còn những bất cập cần tháo gỡ

Đại diện Tổng Công ty CP Đầu tư xây dựng Minh Tuấn (Thanh Hoá) chia sẻ rằng đặc thù của doanh nghiệp xây dựng là sử dụng nhiều lao động thời vụ, nhân công địa phương, thay đổi liên tục theo công trình. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về hợp đồng, chứng từ thanh toán, kê khai thuế thu nhập cá nhân để chi phí được chấp nhận khi quyết toán thuế.

Nhiều doanh nghiệp cũng lo ngại quy định về cam kết thu nhập để tạm thời chưa khấu trừ thuế thu nhập cá nhân. Khi người lao động làm việc ở nhiều nơi, doanh nghiệp rất khó kiểm soát tổng thu nhập. Nếu sau này phát sinh truy thu, doanh nghiệp vẫn có nguy cơ bị xử lý.

Một vướng mắc khác là việc mua vật liệu từ các hộ khai thác nhỏ lẻ không có đủ hóa đơn. Chi phí phát sinh là có thật nhưng không được tính đầy đủ vào chi phí hợp lý, dẫn đến lợi nhuận tính thuế cao hơn lợi nhuận thực tế.

Những ví dụ này cho thấy doanh nghiệp không đòi hỏi nới lỏng quản lý thuế. Điều họ cần là quy định phù hợp hơn với thực tiễn để việc tuân thủ trở nên khả thi.

Nhiều nước đã chuyển từ tư duy "quản lý bằng hồ sơ" sang "quản lý bằng dữ liệu". Singapore áp dụng nguyên tắc "khai một lần, sử dụng nhiều lần"; Hàn Quốc kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý để giảm số lần doanh nghiệp phải cung cấp cùng một thông tin. Mục tiêu không phải giảm yêu cầu quản lý mà giảm chi phí tuân thủ.

Giảm chi phí tuân thủ mới là hỗ trợ doanh nghiệp

Việc sửa đổi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa diễn ra đúng thời điểm Việt Nam thúc đẩy cải cách thể chế nhằm phát triển kinh tế tư nhân.

Nghị quyết 68-NQ/TW xác định phải cắt giảm mạnh thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ. Nghị quyết 198/2025/QH15 cũng nhấn mạnh yêu cầu cải thiện môi trường kinh doanh, giảm gánh nặng thủ tục và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận chính sách.

Tinh thần đó cần được cụ thể hóa trong Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Bên cạnh hỗ trợ tín dụng, mặt bằng, đào tạo hay chuyển đổi số, luật cần bổ sung nguyên tắc đánh giá chi phí tuân thủ đối với mọi quy định mới liên quan đến doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đồng thời, cần thống nhất hướng dẫn thực hiện trên toàn quốc; mở rộng chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội và đăng ký kinh doanh để doanh nghiệp không phải khai báo lặp lại; phát triển các giải pháp kế toán, khai thuế điện tử đơn giản với chi phí phù hợp cho doanh nghiệp siêu nhỏ.

Một môi trường kinh doanh thuận lợi không được đo bằng số lượng chính sách hỗ trợ, mà bằng mức độ dễ dàng để doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Nếu coi doanh nghiệp nhỏ và vừa là nền tảng của nền kinh tế, thì giảm chi phí tuân thủ chính là một trong những chính sách hỗ trợ hiệu quả nhất. Bởi đôi khi, khoản hỗ trợ lớn nhất Nhà nước có thể dành cho doanh nghiệp không phải là một ưu đãi thuế mới, mà là giúp họ tiết kiệm được thời gian, chi phí và sự bất định trong quá trình thực hiện pháp luật.