Quy hoạch khoáng sản hướng đến nâng cao hiệu quả khai thác

Việc điều chỉnh quy hoạch khoáng sản không chỉ liên quan đến quản lý tài nguyên mà còn tác động trực tiếp đến khả năng triển khai dự án, sử dụng đất và huy động nguồn lực phát triển tại các địa phương. Yêu cầu đặt ra là tháo gỡ những điểm nghẽn đã phát sinh nhưng không làm suy giảm hiệu quả bảo vệ tài nguyên, cũng không biến việc điều chỉnh quy hoạch thành cơ chế hợp thức hóa sai phạm.

Gỡ chồng lấn, khơi thông nguồn lực đầu tư

Chiều 27/10, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc chủ trì cuộc họp Hội đồng thẩm định Quy hoạch khoáng sản nhóm I thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc giao Bộ Công thương khẩn trương hoàn thiện hồ sơ quy hoạch để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên.

Theo Bộ Công Thương, việc rà soát được thực hiện trên cơ sở Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 866/QĐ-TTg ngày 18/7/2023, đồng thời cập nhật các quy định pháp luật và yêu cầu quản lý mới.

Quá trình triển khai quy hoạch hiện hành cho thấy thông tin về ranh giới, tọa độ, trữ lượng khoáng sản và hiện trạng sử dụng đất tại một số khu vực chưa thống nhất. Tình trạng này gây khó khăn cho việc cấp phép thăm dò, khai thác cũng như triển khai các dự án đầu tư liên quan.

Tại cuộc họp, Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Hồ Văn Mười cho biết quy hoạch bô-xít chồng lấn với nhiều khu dân cư, công trình giao thông và dự án đầu tư, ảnh hưởng đến khả năng huy động nguồn lực phát triển của địa phương. Tỉnh kiến nghị phân định rõ khu vực khai thác theo từng giai đoạn, khu vực dự trữ và phần diện tích có thể sử dụng cho mục đích khác.

Bên cạnh đó, một số địa phương cũng đề nghị rà soát các khu vực khoáng sản chồng lấn với đất rừng, khu bảo tồn, di sản, công trình hạ tầng và khu kinh tế. Đối với những nơi đã khai thác nhưng còn tiềm năng khoáng sản ở tầng sâu, việc xác định phương án sử dụng đất cần được xem xét thận trọng, tránh để đất đai bị bỏ không kéo dài.

Tuy nhiên, việc điều chỉnh không thể chỉ dựa trên yêu cầu giải phóng mặt bằng cho dự án. Các chuyên gia lưu ý khu vực chưa khoanh định thân quặng không đồng nghĩa không có khoáng sản, nhất là khi công tác thăm dò chưa đầy đủ. Phương án xử lý cần căn cứ điều kiện địa chất, tiềm năng tài nguyên, hiệu quả khai thác và lợi ích kinh tế – xã hội.

Khai thác phải gắn với chế biến và hiệu quả

Cùng với việc xử lý chồng lấn, yêu cầu quan trọng của quy hoạch mới là nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Theo định hướng được đưa ra tại cuộc họp, công suất khai thác phải phù hợp với trữ lượng, thời gian khai thác và năng lực chế biến; đồng thời chú trọng thu hồi khoáng sản có ích đi kèm, sử dụng công nghệ tiên tiến và bảo vệ môi trường.

Quy hoạch mới cũng cập nhật phạm vi các loại khoáng sản theo phân nhóm mới và bảo đảm sự phù hợp với các quy hoạch có liên quan. Định hướng chung là khai thác, chế biến, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả nguồn tài nguyên hữu hạn, gắn với bảo vệ môi trường, quốc phòng, an ninh và ưu tiên nhu cầu nguyên liệu trong nước.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu quy hoạch xác định rõ sản phẩm cuối cùng, mức độ chế biến và tiêu chuẩn chất lượng đối với từng loại khoáng sản, thay vì chỉ nêu mục tiêu chung. Việc lựa chọn nhà đầu tư cũng phải tính đến năng lực tài chính, công nghệ và khả năng chế biến sâu. Các cơ sở chế biến cần được bố trí gắn với vùng nguyên liệu, có tính toán đầy đủ điều kiện vận chuyển và chi phí đầu tư.

Đối với bô-xít, việc khoanh định khu vực quy hoạch phải dựa trên kết quả điều tra, đánh giá và thăm dò, vừa bảo vệ tài nguyên vừa đáp ứng định hướng phát triển công nghiệp khai thác, chế biến. Với titan, việc cấp phép thăm dò, khai thác mới phải gắn với chế biến sâu, hướng tới sản xuất pigment; đồng thời hạn chế, tiến tới chấm dứt khai thác các mỏ chất lượng thấp, phân tán và nhỏ lẻ.

Quy hoạch than cũng phải thống nhất với quy hoạch năng lượng và điện lực quốc gia, đáp ứng nhu cầu nhiên liệu cho sản xuất điện. Đối với than tại vùng Đồng bằng sông Hồng, các chuyên gia đề nghị nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ phù hợp trước khi xem xét khai thác thương mại quy mô lớn.

Những yêu cầu này cho thấy hiệu quả quy hoạch không chỉ nằm ở việc xác định khu vực có thể khai thác, mà còn ở khả năng tổ chức chuỗi đầu tư từ nguyên liệu đến sản phẩm, kiểm soát chi phí và hạn chế thất thoát tài nguyên.

Điều chỉnh quy hoạch không thay thế xử lý vi phạm

Kết luận cuộc họp, Hội đồng thẩm định thống nhất thông qua hồ sơ với yêu cầu tiếp thu, chỉnh sửa, bổ sung trước khi trình Thủ tướng Chính phủ. Bộ Công Thương được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương rà soát từng trường hợp chồng lấn, phân loại theo thời điểm hình thành, tình trạng pháp lý và hiện trạng triển khai dự án.

Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh việc tháo gỡ vướng mắc phải giúp các dự án đủ điều kiện sớm triển khai, tránh lãng phí nguồn lực, nhưng không đồng nghĩa hợp thức hóa sai phạm. Những vi phạm đã được cơ quan có thẩm quyền xác định vẫn phải xử lý theo quy định pháp luật.

Bộ Công Thương phải hoàn thiện hồ sơ để trình Thủ tướng xem xét, phấn đấu hoàn thành việc phê duyệt trong tháng 11/2026. Sau khi quy hoạch được phê duyệt, các địa phương có trách nhiệm cập nhật vào quy hoạch tỉnh, bảo vệ khoáng sản chưa khai thác và ngăn ngừa các công trình, dự án trái phép.

Với doanh nghiệp và địa phương, hiệu quả của đợt điều chỉnh sẽ phụ thuộc vào mức độ rõ ràng của ranh giới quy hoạch, tính thống nhất của dữ liệu và khả năng giải quyết từng trường hợp cụ thể. Quy hoạch chỉ thực sự phát huy tác dụng khi vừa bảo vệ được tài nguyên quốc gia, vừa tạo cơ sở pháp lý minh bạch cho các dự án đủ điều kiện, hướng tới khai thác tiết kiệm và gia tăng giá trị chế biến.