Bài 7: Sửa luật để xóa "vùng trắng" doanh nghiệp nhỏ và vừa ở vùng cao

Sáu tháng đầu năm 2026, xã Mỏ Vàng, một xã vùng cao của tỉnh Lào Cai, lần đầu tiên có ba doanh nghiệp được thành lập. Với những đô thị lớn, ba doanh nghiệp là con số rất nhỏ, nhưng với một địa phương nhiều năm được xem là "vùng trắng" doanh nghiệp, đây là sự thay đổi mang ý nghĩa biểu tượng.

Điều đáng chú ý không nằm ở số lượng doanh nghiệp, mà ở việc người dân đã bắt đầu chuyển từ tư duy sản xuất hộ gia đình sang tư duy kinh doanh bài bản. Một hộ thu mua quế trở thành doanh nghiệp chế biến. Một cơ sở sản xuất tinh dầu, trà quế mạnh dạn đầu tư máy móc, mở rộng thị trường và bán hàng qua nền tảng số. Những chuyển động ấy cho thấy tinh thần phát triển kinh tế tư nhân đã thực sự đi đến những nơi xa nhất.

Lãnh đạo xã tặng hoa, chúc mừng các doanh nghiệp mới thành lập

Nhưng câu chuyện của Mỏ Vàng cũng đặt ra một câu hỏi lớn hơn: nếu việc thành lập ba doanh nghiệp đầu tiên đã cần rất nhiều nỗ lực từ chính quyền địa phương và bản thân người dân, vậy còn hàng nghìn xã vùng cao khác thì sao?

Có lẽ, điều cần sửa không chỉ là tư duy phát triển, mà còn là hệ thống pháp luật.

Luật đang "may đồng phục" cho mọi doanh nghiệp

Trong nhiều năm, Việt Nam đã liên tục cải thiện môi trường kinh doanh, cắt giảm điều kiện đầu tư, đơn giản hóa thủ tục thành lập doanh nghiệp. Tuy nhiên, phần lớn cải cách vẫn được thiết kế theo nguyên tắc áp dụng chung cho mọi địa phương.

Một doanh nghiệp nhỏ ở vùng cao vẫn phải thực hiện gần như đầy đủ các quy định về đăng ký kinh doanh, kế toán, hóa đơn điện tử, thuế, bảo hiểm, môi trường, phòng cháy chữa cháy… tương tự doanh nghiệp ở Hà Nội hay TP.HCM.

Về mặt pháp lý, đó là sự bình đẳng. Nhưng về điều kiện thực tế, đó chưa chắc là công bằng.

Doanh nghiệp ở vùng cao thường thiếu nhân lực kế toán, thiếu dịch vụ tư vấn, chi phí vận chuyển lớn, thị trường nhỏ, hạ tầng logistics hạn chế và khả năng tiếp cận tín dụng thấp hơn nhiều so với doanh nghiệp ở đô thị. Khi cùng phải đáp ứng một "bộ tiêu chuẩn" như nhau, chi phí tuân thủ của họ trở nên cao hơn rất nhiều.

Chính vì vậy, nhiều hộ kinh doanh vẫn lựa chọn ở lại mô hình cá thể thay vì chuyển lên doanh nghiệp. Không phải họ không muốn lớn, mà họ sợ lớn. Sợ thủ tục nhiều hơn lợi ích. Sợ thanh kiểm tra nhiều hơn cơ hội. Sợ chi phí quản lý vượt quá khả năng của một cơ sở chỉ có vài lao động.

Đó mới là "điểm nghẽn" cần được nhìn nhận khi sửa Luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Sản phẩm của hộ kinh doanh Đoàn Quế Phát

Sửa luật để doanh nghiệp nhỏ dám lớn

Những doanh nghiệp đầu tiên ở Mỏ Vàng cho thấy người dân vùng cao không thiếu ý chí kinh doanh. Điều họ thiếu là một hệ sinh thái pháp lý đủ thân thiện.

Luật pháp nên sửa đổi để thuận lợi hơn cho quá trình chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp. Không chỉ đơn giản hóa thủ tục đăng ký, mà còn giảm bớt gánh nặng tuân thủ trong những năm đầu hoạt động.

Nhiều quốc gia áp dụng cơ chế "doanh nghiệp siêu nhỏ", với chế độ kế toán, báo cáo tài chính và nghĩa vụ thuế đơn giản hơn. Việt Nam cũng có thể nghiên cứu cách tiếp cận này, nhất là đối với doanh nghiệp ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Sản phẩm của hộ kinh doanh Đoàn Quế Phát

Bên cạnh đó, việc tiếp cận tín dụng cũng cần thay đổi. Không ít doanh nghiệp vùng cao có dự án khả thi nhưng thiếu tài sản bảo đảm. Nếu pháp luật tiếp tục đặt nặng tài sản thế chấp thay vì dòng tiền hay phương án kinh doanh, thì rất nhiều ý tưởng sẽ không bao giờ trở thành doanh nghiệp.

Đất đai cũng là một bài toán. Không ít cơ sở chế biến nông, lâm sản quy mô nhỏ phải hoạt động trên đất ở hoặc thuê đất ngắn hạn, khiến doanh nghiệp không dám đầu tư dài hạn. Việc sửa luật pháp và các quy định liên quan cần tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ tiếp cận mặt bằng sản xuất với chi phí hợp lý và thủ tục minh bạch hơn.

Một nội dung khác ít được nhắc đến nhưng rất quan trọng là chuyển đổi số. Nhờ bán hàng qua TikTok, Facebook hay các sàn thương mại điện tử, nhiều hộ kinh doanh ở vùng cao đã tiếp cận khách hàng trên cả nước mà không cần mở cửa hàng ở thành phố. Tuy nhiên, nếu thiếu đào tạo, thiếu hạ tầng số và thiếu kỹ năng kinh doanh trực tuyến, lợi thế này sẽ nhanh chóng bị bỏ lỡ.

Do đó, sửa luật không chỉ là sửa các điều khoản, mà còn phải tạo cơ chế để các chương trình hỗ trợ chuyển đổi số, xúc tiến thương mại và đào tạo quản trị thực sự đến được với doanh nghiệp nhỏ.

Nhờ bán hàng qua TikTok, Facebook hay các sàn thương mại điện tử, nhiều hộ kinh doanh ở vùng cao đã tiếp cận khách hàng trên cả nước

Thành công không chỉ nằm ở những thành phố lớn

Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Nhưng động lực ấy sẽ chỉ thực sự bền vững khi không còn khoảng cách quá lớn giữa doanh nghiệp ở đô thị và doanh nghiệp ở vùng cao.

Ba doanh nghiệp ở Mỏ Vàng chưa thể làm thay đổi diện mạo kinh tế của cả địa phương. Nhưng chúng chứng minh một điều quan trọng: ở bất cứ đâu cũng có khát vọng làm giàu chính đáng nếu thể chế mở đường.

Vì vậy, khi sửa Luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, mục tiêu không nên chỉ là cải thiện thứ hạng môi trường kinh doanh hay tăng số lượng doanh nghiệp đăng ký mới. Quan trọng hơn là tạo ra một môi trường pháp lý phù hợp với sự đa dạng của nền kinh tế Việt Nam, nơi doanh nghiệp ở vùng cao cũng có cơ hội phát triển như doanh nghiệp ở đồng bằng.

Công ty TNHH MTV Phấy Sính, thôn Khe Đâm chọn nguyên liệu sản xuất.

Một nền kinh tế mạnh không được đo bằng số doanh nghiệp tập trung ở vài trung tâm kinh tế lớn. Nền kinh tế ấy chỉ thật sự khỏe khi cơ hội kinh doanh hiện diện ở mọi miền đất nước.

Ngày nào trên bản đồ Việt Nam vẫn còn những "vùng trắng" doanh nghiệp, ngày đó cải cách thể chế vẫn chưa thể xem là hoàn thành.