Thứ ba 17/11/2026 10:43
Hotline: 024.355.63.010
Email: banbientap.dnhn@gmail.com
Thời cuộc

Bài 14: Doanh nghiệp nhỏ, mắt xích lớn của chuỗi nông sản

Một hạt gạo đến tay người tiêu dùng không chỉ đi qua cánh đồng, mà còn đi qua đại lý vật tư, thương lái, cơ sở sấy, nhà máy xay xát, kho chứa, vận tải và nhiều doanh nghiệp nhỏ khác.

Nhưng, trong cách thiết kế chính sách hiện nay, những mắt xích này vẫn thường được nhìn như những đơn vị riêng lẻ, thay vì một phần cấu thành của chuỗi giá trị nông sản. Đây là nghịch lý đáng suy nghĩ. Muốn nâng cấp nông nghiệp, Việt Nam nói nhiều đến doanh nghiệp đầu chuỗi, vùng nguyên liệu, hợp tác xã và chế biến sâu. Nhưng nếu những doanh nghiệp nhỏ nằm giữa cánh đồng và nhà máy lớn không được nâng cấp, chuỗi vẫn khó vận hành theo chuẩn mới.

Những mắt xích ít được nhìn thấy

Hãy nhìn vào một vùng trồng lúa. Đại lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật có thể là nơi người nông dân tiếp cận vật tư, kỹ thuật và cả tín dụng thương mại dưới hình thức mua chịu, có nơi gọi là “bán lúa non”. Cơ sở xay xát quyết định một phần tỷ lệ hao hụt, chất lượng hạt gạo và khả năng phân loại. Người thu mua và doanh nghiệp vận tải giúp gom hàng, đưa nông sản từ những hộ sản xuất nhỏ đến những đơn hàng lớn.

Những doanh nghiệp này thường không có thương hiệu nổi tiếng. Quy mô vốn cũng nhỏ nhưng nếu thiếu họ, chuỗi cung ứng sẽ bị đứt ở những khâu rất cơ bản. Đặc biệt, trong nông nghiệp, sản xuất thường phân tán trong khi thị trường lại yêu cầu tập trung, đồng nhất và truy xuất được nguồn gốc. Doanh nghiệp nhỏ chính là lực lượng giúp nối hai đầu này.

Vấn đề là phần lớn doanh nghiệp nhỏ trong kinh doanh nông sản đang hoạt động theo phương thức truyền thống.

Bài 14: Doanh nghiệp nhỏ, mắt xích lớn của chuỗi nông sản
Doanh nghiệp nhỏ giữ nhiều mắt xích quan trọng trong chuỗi nông sản nhưng khó tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường. Chính sách cần thay đổi.

Một đại lý vật tư nông nghiệp có thể biết rất rõ từng hộ nông dân trong thôn, ấp, khu vực nhưng không có hệ thống dữ liệu. Một cơ sở xay xát có thể có hàng chục năm kinh nghiệm nhưng thiếu vốn để đầu tư công nghệ. Một doanh nghiệp thu mua có quan hệ rộng với nông dân cả xã, lan ra xã bạn nhưng khó tiếp cận tín dụng để mở rộng kho, máy sấy hoặc phương tiện vận chuyển.

Nói cách khác, chuỗi nông sản có nhiều mắt xích nhưng năng lực của các mắt xích chưa đồng đều.

Chính sách không thiếu, nhưng chưa chắc đã đến đúng chỗ

Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 không bỏ qua vấn đề này, đã dành riêng Điều 19 quy định về hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia cụm liên kết ngành, chuỗi giá trị, với các nội dung từ đào tạo, tư vấn tiêu chuẩn, chất lượng đến cung cấp thông tin, phát triển thương hiệu, mở rộng thị trường và hỗ trợ tài chính.

Thậm chí điều 20 còn quy định Quỹ Phát triển DNNVV có chức năng cho vay, tài trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia cụm liên kết ngành, chuỗi giá trị.

Nghị định 80/2021/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa nhiều chính sách hỗ trợ. Về nguyên tắc, đây là cách tiếp cận đúng: doanh nghiệp nhỏ không chỉ được hỗ trợ riêng lẻ mà còn được tạo điều kiện tham gia chuỗi và trở thành nhà cung cấp cho doanh nghiệp đầu chuỗi.

Nhưng có một khoảng cách đáng chú ý: chính sách thường nhìn doanh nghiệp nhỏ từ góc độ “đối tượng cần hỗ trợ”, trong khi chuỗi giá trị lại đòi hỏi nhìn họ như “mắt xích cần nâng cấp”. Hai cách tiếp cận này không hoàn toàn giống nhau.

Nếu một cơ sở xay xát được hỗ trợ một khóa đào tạo, điều đó chưa chắc giúp họ trở thành nhà cung cấp đạt chuẩn cho doanh nghiệp xuất khẩu. Nếu một đại lý thu mua cà phê, hạt tiêu được hỗ trợ chuyển đổi số nhưng dữ liệu vùng nguyên liệu không được liên thông với hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến, hiệu quả cũng rất hạn chế.

Luật quy định hỗ trợ còn thị trường lại đòi hỏi năng lực. Đây chính là khoảng cách đáng lo

Câu chuyện hạt gạo và “vòng tròn khép kín”

Câu chuyện xuất khẩu gạo đang cho thấy một dạng bất cập khác: doanh nghiệp nhỏ không chỉ khó nâng cấp năng lực mà còn có thể khó tiếp cận ngay cả cơ hội thị trường để chứng minh năng lực.

Trong góp ý mới đây đối với dự thảo Thông tư hướng dẫn Nghị định về kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng một số quy định về lựa chọn thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên trong các hợp đồng tập trung có nguy cơ tạo lợi thế cho doanh nghiệp đã có thị phần. Điểm đáng chú ý nằm ở cách xác định tiêu chí.

Theo dự thảo, thành tích xuất khẩu trong hai năm gần nhất và mức độ tín nhiệm là những căn cứ quan trọng để lựa chọn thương nhân đầu mối. Trong khi đó, mức độ tín nhiệm lại được đánh giá chủ yếu từ kết quả hoạt động xuất khẩu.

Điều này tạo ra một vòng tròn khá khó phá vỡ. Nói nôm ba là điều kiện xuất khẩu gạo trong hàng chục năm dường như không có chỗ cho doanh nghiệp nhỏ, mà là các đại gia trong ngành nông sản.

Muốn được lựa chọn làm đầu mối, doanh nghiệp phải có thành tích xuất khẩu. Nhưng muốn có thành tích xuất khẩu tại những thị trường theo hợp đồng tập trung, doanh nghiệp lại cần được tiếp cận các hợp đồng đó thì phải là doanh nghiệp lớn.

Doanh nghiệp lớn đã có thị phần vì thế tiếp tục có lợi thế. Doanh nghiệp mới hoặc doanh nghiệp nhỏ dù đáp ứng điều kiện kinh doanh và đã xây dựng được vùng nguyên liệu vẫn khó có cơ hội tích lũy “thành tích ban đầu”.

Đây không chỉ là câu chuyện phân chia một hợp đồng xuất khẩu, nó liên quan trực tiếp đến khả năng hình thành một lớp doanh nghiệp mới trong ngành gạo.

Một doanh nghiệp nhỏ có thể rất giỏi xây dựng vùng nguyên liệu, liên kết với nông dân và tổ chức thu mua. Nhưng nếu không có cơ hội tiếp cận thị trường lớn, những năng lực đó khó chuyển thành quy mô kinh doanh.

Chuỗi giá trị vì thế có nguy cơ trở thành một cấu trúc mà phần đầu ra được kiểm soát bởi một nhóm doanh nghiệp lớn, trong khi hàng chục, hàng trăm doanh nghiệp nhỏ chỉ đảm nhận các công đoạn phía dưới.

VCCI đề xuất dành khoảng 10-15% tổng lượng gạo trong các hợp đồng tập trung để đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho doanh nghiệp mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm.

Đề xuất này đáng chú ý ở chỗ nó không đơn thuần là “ưu tiên doanh nghiệp nhỏ”. Nó nhằm tạo cơ hội để doanh nghiệp mới có thành tích ban đầu, từ đó phá vòng tròn khép kín của cơ chế dựa quá nhiều vào lịch sử xuất khẩu.

Nếu không có cơ chế mở cửa như vậy, yêu cầu “doanh nghiệp phải có thành tích” có thể vô tình biến thành điều kiện “doanh nghiệp đã lớn mới có thể tiếp tục lớn”.

Hỗ trợ theo hồ sơ hay theo chuỗi?

Đây cũng là vấn đề rộng hơn đối với chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Doanh nghiệp vừa có bộ phận pháp chế, kế toán, nhân sự và khả năng lập hồ sơ sẽ khác xa một cơ sở xay xát vài chục lao động. Càng nhỏ, doanh nghiệp càng cần hỗ trợ nhưng cũng càng khó dành thời gian và nhân lực để tìm hiểu, chuẩn bị hồ sơ và chứng minh điều kiện.

Đây là nghịch lý phổ biến của chính sách hỗ trợ doanh nghiệp: người cần hỗ trợ nhất đôi khi lại là người khó tiếp cận chính sách nhất.

Vì vậy, nếu chỉ thiết kế chính sách theo cách doanh nghiệp tự tìm đến Nhà nước để xin hỗ trợ, khả năng bỏ sót những mắt xích nhỏ là rất lớn.

Chính sách nên đi theo chuỗi. Một doanh nghiệp đầu chuỗi có thể xác định rõ nhà cung cấp nào cần nâng cấp máy móc, tiêu chuẩn nào cần đáp ứng, dữ liệu nào cần số hóa. Nhà nước hỗ trợ một phần chi phí và kết nối nguồn lực để các doanh nghiệp nhỏ đạt được những yêu cầu đó. Khi ấy, hiệu quả chính sách có thể đo được bằng kết quả thực tế.

Đã có ai, cơ quan nào thống kê có bao nhiêu cơ sở xay xát đạt chuẩn? Bao nhiêu doanh nghiệp nhỏ trở thành nhà cung cấp cho doanh nghiệp đầu chuỗi? Bao nhiêu doanh nghiệp tham gia được vào vùng nguyên liệu? Bao nhiêu hợp đồng mới được ký? Bao nhiêu doanh nghiệp lần đầu xuất khẩu thành công?

Những con số này có ý nghĩa hơn rất nhiều so với số lượng lớp đào tạo hay số hồ sơ hỗ trợ được giải quyết mà lâu nay ta thường thấy.

Luật sửa đổi cần nhìn xuống tận cánh đồng

Năm 2026 là thời điểm thích hợp để đặt lại câu hỏi này khi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được sửa đổi. Vấn đề không phải chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ có nhiều hay ít. Vấn đề là chính sách có giúp doanh nghiệp nâng được năng lực cạnh tranh hay không.

Đặc biệt, cần tránh một cách tiếp cận vô tình củng cố lợi thế lịch sử, như trong xuất khẩu gạo, luôn ưu ái doanh nghiệp lớn, có thành tích xuất khẩu. Trong nhiều ngành hàng, thành tích quá khứ là một chỉ báo hợp lý về năng lực, nhưng nếu dùng nó như điều kiện quá cứng để tiếp cận thị trường, chính sách có thể tạo ra rào cản gia nhập.

hi sầu riêng, thanh long và nhiều nông sản khác của Lâm Đồng ngày càng tham gia sâu vào hoạt động xuất khẩu, mã số vùng trồng trở thành một phần quan trọng trong chuỗi kiểm soát từ sản xuất đến thị trường.
Sầu riêng, thanh long và nhiều nông sản khác của Lâm Đồng ngày càng tham gia sâu vào hoạt động xuất khẩu, mã số vùng trồng trở thành một phần quan trọng trong chuỗi kiểm soát từ sản xuất đến thị trường.

Doanh nghiệp lớn có thị phần sẽ tiếp tục có thị phần. Doanh nghiệp nhỏ không có cơ hội bước vào thì không bao giờ có lịch sử để chứng minh mình đủ năng lực.

Chuỗi nông sản cũng vậy. Không thể có chuỗi hiện đại nếu những mắt xích nhỏ nhất vẫn vận hành theo cách cũ. Nhưng cũng không thể yêu cầu họ tự nâng cấp nếu chính sách, tín dụng và thị trường không tạo ra đủ động lực.

Đại lý phân bón, cơ sở xay xát, doanh nghiệp thu mua, kho vận hay cơ sở sơ chế không phải phần phụ của chuỗi nông sản, họ chính là phần nền.

Vì vậy, câu chuyện hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ không nên dừng ở việc “cho doanh nghiệp cái gì”. Câu hỏi quan trọng hơn là Nhà nước giúp họ trở thành mắt xích tốt hơn trong chuỗi như thế nào.

Nếu làm được điều đó, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ sẽ không còn là một chính sách phân bổ nguồn lực, mà trở thành chính sách nâng năng suất của cả chuỗi nông sản, và rộng hơn là năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Tin bài khác
Hoàn thiện pháp luật để nâng sức cạnh tranh của môi trường đầu tư

Hoàn thiện pháp luật để nâng sức cạnh tranh của môi trường đầu tư

Một hệ thống pháp luật ổn định, minh bạch và được thực thi nhất quán đang được đặt ở vị trí của một lợi thế cạnh tranh quốc gia, khi Việt Nam hướng tới tháo gỡ những điểm nghẽn pháp lý và tạo môi trường đủ tin cậy để doanh nghiệp đầu tư dài hạn.
Việt Nam mở rộng nguồn lực tài chính carbon, bảo đảm sinh kế người giữ rừng

Việt Nam mở rộng nguồn lực tài chính carbon, bảo đảm sinh kế người giữ rừng

Tại COP31, Việt Nam thúc đẩy hoàn tất đàm phán Thỏa thuận mua bán kết quả giảm phát thải (ERPA) với các đối tác thuộc Liên minh LEAF, hướng tới chuyển giá trị carbon rừng thành nguồn tài chính dài hạn. Trọng tâm không chỉ là huy động vốn cho bảo vệ rừng mà còn bảo đảm chia sẻ lợi ích công bằng, cải thiện sinh kế cho cộng đồng trực tiếp gắn bó với rừng.
Việt Nam – Chile mở rộng không gian hợp tác thương mại, đầu tư

Việt Nam – Chile mở rộng không gian hợp tác thương mại, đầu tư

Với lợi thế bổ trợ giữa hai nền kinh tế và nền tảng từ các hiệp định thương mại tự do, Việt Nam – Chile đang hướng tới nâng tầm hợp tác từ trao đổi hàng hóa sang đầu tư, kết nối chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường ASEAN – Mỹ Latinh.
Thủ tướng Lê Minh Hưng đề xuất 3 ưu tiên hợp tác ASEAN - Liên Hợp Quốc

Thủ tướng Lê Minh Hưng đề xuất 3 ưu tiên hợp tác ASEAN - Liên Hợp Quốc

Trước những biến động sâu sắc của tình hình thế giới, Thủ tướng Lê Minh Hưng đề nghị ASEAN và Liên Hợp Quốc tăng cường phối hợp, lấy hòa bình, phát triển và con người làm trung tâm; đồng thời thúc đẩy quản trị các chuyển đổi mới và gắn kết chương trình nghị sự khu vực với mục tiêu toàn cầu.
Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị: Chuyển phát triển kinh tế bạc từ nhận thức sang hành động

Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị: Chuyển phát triển kinh tế bạc từ nhận thức sang hành động

Nhấn mạnh già hóa dân số vừa là thách thức, vừa mở ra cơ hội phát triển, đồng chí Nguyễn Thanh Nghị đề nghị sớm tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, nguồn lực, hạ tầng và thị trường, đưa kinh tế bạc trở thành một động lực tăng trưởng mới, gắn với bảo đảm an sinh và phát huy vai trò của người cao tuổi.
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà: Lấy người cao tuổi làm trung tâm phát triển kinh tế bạc

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà: Lấy người cao tuổi làm trung tâm phát triển kinh tế bạc

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, phát triển kinh tế bạc không chỉ nhằm mở rộng thị trường mà quan trọng hơn là nâng cao sức khỏe, chất lượng sống, khả năng tự chủ và phát huy vai trò đóng góp của người cao tuổi.
Thủ tướng Lê Minh Hưng thúc đẩy hợp tác với 6 quốc gia bên lề Hội nghị ASEAN 49

Thủ tướng Lê Minh Hưng thúc đẩy hợp tác với 6 quốc gia bên lề Hội nghị ASEAN 49

Trong khuôn khổ Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 tại Manila (Philippines), ngày 15/11, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã gặp gỡ, trao đổi với lãnh đạo Brazil, Canada, Lào, Philippines, Singapore và Australia, tập trung thúc đẩy hợp tác song phương trên nhiều lĩnh vực.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất mở rộng không gian hợp tác kinh tế số, công nghệ trong Cộng đồng Pháp ngữ

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất mở rộng không gian hợp tác kinh tế số, công nghệ trong Cộng đồng Pháp ngữ

Tại Diễn đàn FrancoTech 2026 ở Campuchia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất đưa khoa học, công nghệ và kinh tế số trở thành động lực phát triển mới của Cộng đồng Pháp ngữ, đồng thời thúc đẩy kết nối doanh nghiệp, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và hợp tác phát triển trí tuệ nhân tạo (AI).
Sơn La: 7 dự án du lịch với tổng vốn hơn 2.100 tỷ đồng sắp khởi công

Sơn La: 7 dự án du lịch với tổng vốn hơn 2.100 tỷ đồng sắp khởi công

Với tổng vốn đầu tư hơn 2.100 tỷ đồng, 7 dự án du lịch tại Sơn La đang được đẩy nhanh thủ tục để khởi công trong quý IV năm 2026, mở thêm dư địa phát triển du lịch.
ASEAN thiết lập khuôn khổ pháp lý chung cho nền kinh tế số

ASEAN thiết lập khuôn khổ pháp lý chung cho nền kinh tế số

Ngày 14/11, tại Manila (Philippines), các nước thành viên ASEAN chính thức ký Hiệp định khung về Kinh tế số (DEFA), đánh dấu bước tiến quan trọng trong hội nhập kinh tế số khu vực. Thỏa thuận hướng tới tháo gỡ rào cản thương mại, kết nối dữ liệu xuyên biên giới và mở rộng cơ hội kinh doanh cho cộng đồng doanh nghiệp.
Tập đoàn Xuân Thiện: “Đã nói là làm, đã làm là phải xong” tại dự án 28.000 tỷ đồng

Tập đoàn Xuân Thiện: “Đã nói là làm, đã làm là phải xong” tại dự án 28.000 tỷ đồng

Với tinh thần “đã nói là làm, đã làm là phải xong”, Tập đoàn Xuân Thiện cam kết đưa Thủy điện tích năng Đông Phù Yên công suất 1.200 MW, vốn đầu tư gần 28.000 tỷ đồng, phát điện năm 2030, sớm hơn 2 năm so với kế hoạch.
Sơn La khởi công dự án thủy điện tích năng 1.200 MW, vốn gần 27.871 tỷ đồng

Sơn La khởi công dự án thủy điện tích năng 1.200 MW, vốn gần 27.871 tỷ đồng

Dự án Thủy điện tích năng Đông Phù Yên có tổng vốn đầu tư gần 27.871 tỷ đồng, được hoàn tất các điều kiện khởi công chỉ sau 76 ngày kể từ khi chấp thuận chủ trương đầu tư.
Philippines “chào khách” bằng ẩm thực và đặc sản tại Hội nghị cấp cao ASEAN

Philippines “chào khách” bằng ẩm thực và đặc sản tại Hội nghị cấp cao ASEAN

Chỉ trong ngày đầu tiên của Hội nghị cấp cao ASEAN 2026, các sản phẩm đặc trưng của Philippines đã mang về 500.000 peso Philippines tại Trung tâm Truyền thông Quốc tế ASEAN. Cùng với khu ẩm thực phục vụ miễn phí, Manila đang tận dụng sự kiện để quảng bá du lịch ẩm thực và thúc đẩy doanh thu từ du khách.
Việt Nam thúc đẩy ba ưu tiên chiến lược tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 49

Việt Nam thúc đẩy ba ưu tiên chiến lược tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 49

Tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 tại Philippines, Việt Nam tập trung thúc đẩy đoàn kết nội khối, tăng cường liên kết kinh tế và mở rộng hợp tác với các đối tác. Đây cũng là dịp để Việt Nam phát huy vai trò chủ động, đóng góp thực chất vào triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
Điện Biên thúc đẩy hợp tác nghị viện Việt Nam – Nhật Bản

Điện Biên thúc đẩy hợp tác nghị viện Việt Nam – Nhật Bản

Bí thư Tỉnh ủy Điện Biên Trần Tiến Dũng tham dự cuộc gặp mặt Nhóm Nghị sĩ hữu nghị Việt Nam – Nhật Bản khóa XVI, góp phần thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa hai nước.