Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đang trở thành tâm điểm địa chính trị toàn cầu khi hàng loạt cuộc không kích, tập kích tên lửa và đòn đáp trả quân sự liên tiếp diễn ra trên khắp Trung Đông. Không còn là các cuộc “chiến tranh ủy nhiệm” như trước đây, xung đột hiện nay đã tiến gần tới một cuộc đối đầu trực tiếp giữa các cường quốc quân sự lớn nhấ khu vực. Nhiều chuyên gia nhận định đây có thể là cuộc khủng hoảng nguy hiểm nhất tại Trung Đông kể từ sau chiến tranh Iraq năm 2003.
Nguồn gốc sâu xa của cuộc chiến nằm ở nhiều mâu thuẫn kéo dài hàng chục năm. Đối với Israel, Iran từ lâu được xem là “mối đe dọa sinh tồn” khi Iran tiến sát ngưỡng sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời hậu thuẫn các lực lượng Hezbollah, Hamas và Houthis. Trong khi đó, Mỹ muốn duy trì trật tự chiến lược tại Trung Đông, bảo vệ Israel, bảo vệ các tuyến dầu khí quốc tế và ngăn Iran trở thành cường quốc hạt nhân mới trong khu vực. Chính quyền Tổng thống Trump cũng muốn thúc đẩy mở rộng liên minh Hiệp định Abraham (Abraham Accords) nhằm tạo trục Arab - Israel chống Iran.
Hiện nay, nếu xét về sức mạnh quân sự thuần túy, Mỹ và Israel rõ ràng vượt trội. Washington có hệ thống vệ tinh và tình báo toàn cầu, sở hữu mạng lưới căn cứ quân sự ở tất cả các châu lục và rải khắp Trung Đông, tàu sân bay lớn nhất thế giới, máy bay tàng hình B-2, F-35 cùng hệ thống phòng thủ tên lửa hiện đại. Trong khi đó, Israel được đánh giá là quốc gia có năng lực quân sự rất mạnh ở Trung Đông với Iron Dome, David's Sling và Arrow là ba thành phần chủ lực trong mạng lưới phòng không và phòng thủ tên lửa đa tầng của Israel. Hơn nữa, Israel còn có năng lực tình báo Mossad hoạt động sâu trong Iran tạo ra lợi thế áp đảo về mặt chiến lược cuộc đàm phán gián tiếp giữa Mỹ và Iran tại Qatar trước Iran, thiết lập một rào chắn hoàn hảo từ bên ngoài lẫn bên trong.
Trong những tháng đầu chiến tranh, Iran đã mất nhiều cơ sở quân sự, hạ tầng và chỉ huy cấp cao. Tuy nhiên, dù chịu tổn thất nặng nề, Iran vẫn duy trì được khả năng phản công đáng kể và có lợi thế ở khả năng chịu đựng chiến tranh kéo dài. Với diện tích rộng lớn, địa hình hiểm trở và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trải khắp Trung Đông, Tehran vẫn duy trì được khả năng phản công. Iran không lựa chọn chiến tranh đối đầu trực diện theo kiểu truyền thống. Tehran áp dụng chiến lược “chiến tranh tiêu hao”, tận dụng tên lửa, UAV, lực lượng ủy nhiệm và chiến tranh phi đối xứng để kéo dài xung đột, khiến Mỹ và Israel phải chịu áp lực kinh tế và chính trị ngày càng lớn.
 |
Một trong những điểm nóng lớn nhất hiện nay là eo biển Hormuz - nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ thế giới. Iran phong tỏa khu vực này nhằm trả đũa Mỹ và Israel. Chỉ cần Hormuz bị gián đoạn, giá dầu toàn cầu có thể tăng vọt. Theo Reuters (www.reuters.com) cuộc chiến đã khiến các doanh nghiệp toàn cầu thiệt hại ít nhất 25 tỉ USD do chi phí năng lượng tăng mạnh, chuỗi cung ứng gián đoạn và thương mại hàng hải bị ảnh hưởng.
Theo báo cáo của Quốc hội Mỹ, chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran đã tiêu tốn khoảng 29 tỉ USD chỉ sau chưa đầy 3 tháng giao tranh, trong khi Washington cũng đang phải sử dụng lượng lớn tên lửa đánh chặn để bảo vệ Israel. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng cuộc chiến tại Trung Đông có thể ảnh hưởng tới khả năng răn đe quân sự của Mỹ tại châu Á, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng gay gắt. Theo Reuters dù nhiều cơ sở hạt nhân của Iran bị tấn công, tình báo Mỹ đánh giá thiệt hại mới gây ra đối với chương trình hạt nhân Iran chỉ ở mức “hạn chế”. Các nguồn tin tình báo cho rằng Iran hiện vẫn còn khoảng 440 kg uranium làm giàu ở mức 60%, đủ để sản xuất khoảng 10 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục tinh chế lên cấp độ vũ khí. Đây chính là điều khiến Mỹ và Israel đặc biệt lo ngại bởi việc Iran sở hữu vũ khí hạt nhân sẽ phá vỡ hoàn toàn cán cân quyền lực tại Trung Đông. Iran không chỉ đe dọa trực tiếp đến an ninh khu vực và toàn cầu mà còn là hiệu ứng domino châm ngòi cho một làn sóng các quốc gia khác cũng sẽ gấp rút phát triển vũ khí hạt nhân để tự vệ.
Iran hiện nay duy trì mô hình Cộng hòa Hồi giáo, một chế độ thần quyền đặc thù dựa trên học thuyết Wilayat al-Faqih (sự giám hộ của các luật gia Hồi giáo). Mọi quyền lực quốc gia nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của các giáo sĩ Hồi giáo dòng Shia. Trong bối cảnh cuộc xung đột giữa Iran với Mỹ và Israel tiếp tục leo thang, vai trò của Lãnh tụ Tối cao đương nhiệm Mojtaba Khamenei cùng Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (Islamic Revolutionary Guard Corps - IRGC) đang trở thành tâm điểm của mọi phân tích chiến lược. Các đánh giá từ truyền thông quốc tế và giới nghiên cứu cho thấy một xu hướng rõ rệt: quyền lực tại Tehran đang ngày càng dịch chuyển mạnh về phía các lực lượng an ninh - quân sự, kéo theo lập trường đối ngoại cứng rắn hơn, ít nhượng bộ hơn và mang tính đối đầu trực diện với phương Tây. Một trong những nguyên nhân chính là giới lãnh đạo Iran, đặc biệt là Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei và Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran không muốn chế độ bị sụp đổ. Do đó, chiến tranh với Mỹ và Israel khiến giới lãnh đạo Iran tin rằng bất kỳ nhượng bộ nào về hạt nhân hay tên lửa đều có thể dẫn tới suy yếu chiến lược, đe dọa sự tồn vong của chế độ thần quyền.
Bên cạnh hệ thống giáo sĩ giữ vai trò quan trọng, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) là lực lượng được xem như xương sống quyền lực thực tế của Iran trong thời chiến. Theo Reuters, trong giai đoạn xung đột hiện nay, IRGC đã “gia tăng kiểm soát bộ máy nhà nước” và quyền lực của Tổng thống suy giảm. Cơ cấu này phản ánh một sự thay đổi mang tính hệ thống đó là IRGC kiểm soát lực lượng tên lửa chiến lược, IRGC điều phối mạng lưới lực lượng ủy nhiệm, IRGC nắm ảnh hưởng lớn trong kinh tế và an ninh nội địa. Một số báo cáo được The Times of India mô tả, mô hình hiện nay ở Iran như một “nhà nước an ninh - quân sự hóa”, IRGC kiểm soát phần lớn các hoạt động quân sự chống Mỹ và Israel, trong đó quyết định chiến lược không còn chỉ xuất phát từ giáo quyền mà được định hình bởi giới tướng lĩnh IRGC.
Mỹ và Iran đang tiến hành các cuộc đàm phán tại Qatar nhằm chấm dứt cuộc xung đột quân sự và giảm căng thẳng. Để chấm dứt hoàn toàn cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, các cuộc đàm phán hiện nay xoay quanh một loạt “điều khoản tiên quyết” mà cả hai bên đều xem là không thể nhượng bộ hoàn toàn. Đây thực chất là cuộc mặc cả chiến lược giữa an ninh - quyền lực - kinh tế - ảnh hưởng địa chính trị ở Trung Đông.
 |
Về phía Mỹ đưa ra các điều khoản tiên quyết với Iran: Đầu tiên, Washington yêu cầu Iran phải từ bỏ khả năng phát triển vũ khí hạt nhân (chấm dứt làm giàu uranium cấp độ cao, giao nộp lượng uranium làm giàu cao cho cơ quan quốc tế, đóng cửa hoặc giải giáp các cơ sở hạt nhân trọng yếu như Fordow, Natanz và Isfahan, chấp nhận thanh sát toàn diện của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế IAEA). Điều thứ 2, Iran phải hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo (giảm tầm bắn tên lửa, giảm số lượng tên lửa, chỉ sử dụng cho mục đích phòng thủ, ngừng phát triển công nghệ có khả năng mang đầu đạn hạt nhân vì Mỹ xem đây là mối đe dọa trực tiếp với Israel, các căn cứ Mỹ ở Trung Đông, Saudi Arabia và UAE). Điều thứ 3, Iran phải ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm (giảm hoặc chấm dứt hỗ trợ cho Hezbollah, Hamas, Houthis và các nhóm vũ trang Shiite tại Iraq và Syria vì Washington cho rằng mạng lưới “proxy war” của Iran là công cụ mở rộng ảnh hưởng khu vực và gây bất ổn Trung Đông). Điều thứ 4, Iran phải mở hoàn toàn eo biển Hormuz (bảo đảm tự do hàng hải quốc tế, không phong tỏa hoặc gài thủy lôi tại eo Hormuz, không đe dọa tàu dầu và tàu quân sự phương Tây). Điều thứ 5, Iran phải cam kết không tái khởi động chiến tranh (cơ chế giám sát quốc tế, không tấn công căn cứ Mỹ, không tấn công Israel, không leo thang quân sự khu vực).
Về phía Iran cũng đưa ra các điều khoản với Mỹ: Điều thứ 1 là Mỹ phải dỡ bỏ toàn bộ lệnh cấm vận kinh tế (đây là yêu cầu sống còn của Tehran và Iran muốn Mỹ mở lại hệ thống ngân hàng quốc tế, giải phóng tài sản bị đóng băng, cho phép xuất khẩu dầu tự do, khôi phục thương mại toàn cầu). Điều thứ 2, Mỹ phải bảo đảm không lật đổ chế độ Iran (Giới lãnh đạo Iran đặc biệt lo ngại thay đổi chế độ, ám sát lãnh đạo, kích động nổi dậy nội bộ, bảo đảm an ninh chế độ, cam kết không tái phát động chiến tranh). Điều thứ 3, Iran đòi được công nhận quyền phát triển hạt nhân dân sự (Tehran vẫn giữ lập trường làm giàu uranium là “quyền chủ quyền quốc gia”, chương trình hạt nhân chỉ phục vụ dân sự, không chấp nhận “đầu hàng hoàn toàn”). Điều thứ 4, Iran yêu cầu bồi thường thiệt hại chiến tranh (hỗ trợ tái thiết, bồi thường thiệt hại quân sự và hạ tầng, hỗ trợ kinh tế hậu chiến). Điều thứ 5, Iran muốn duy trì ảnh hưởng khu vực (Iran không muốn mất hoàn toàn mạng lưới đồng minh, bị cô lập chiến lược, đánh mất vai trò cường quốc Shiite tại Trung Đông. Do đó, Tehran có thể chấp nhận giảm ảnh hưởng quân sự, nhưng khó chấp nhận từ bỏ hoàn toàn Hezbollah hay các lực lượng đồng minh).
Những kịch bản có thể xảy ra từ cuộc đối đầu giữa Mỹ - Israel với Iran
Kịch bản thứ nhất: Ngừng bắn tạm thời để đàm phán chấm dứt chiến tranh! Trước ngày 30/05/2026, các cuộc đàm phán gián tiếp giữa Mỹ và Iran tại Qatar được cho là đang thiện chí thảo luận về lệnh ngừng bắn, nới lỏng cấm vận và vấn đề uranium làm giàu của Iran. Tuy nhiên, đàm phán gặp bế tắc khi vào ngày 01/06/2026, Bộ Ngoại giao Iran tuyên bố Mỹ đưa ra các yêu cầu "mâu thuẫn" và các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon đang phá hoại tiến trình ngoại giao. Đỉnh điểm là sau các đợt không kích của Israel tại Beirut và Iran tuyên bố đình chỉ các cuộc tiếp xúc với Mỹ! Trong khi đó, hãng truyền thông Iran International (www.iranintl.com) cho rằng Tổng thống Masoud Pezeshkian đã gửi thư từ chức lên Văn phòng Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei. Nguyên nhân được cho là IRGC ngày càng kiểm soát bộ máy nhà nước, Tổng thống và nội các bị gạt khỏi nhiều quyết định chiến lược, mâu thuẫn giữa phe cải cách của Tổng thống và phe cứng rắn trong hệ thống quyền lực ngày càng lớn. Điều đó cho thấy tình hình tại Iran đang bất ổn - chia rẽ - bế tắc. Dù vậy, một số quan chức Iran đã công khai bác bỏ thông tin này và gọi đây là "tin đồn" hoặc "thông tin không chính xác".
Kịch bản thứ hai: Chiến tranh kéo dài! Đây là kịch bản được nhiều chuyên gia lo ngại nhất. Cuộc chiến có thể tiếp tục dưới dạng: Không kích giới hạn - Tấn công UAV - Chiến tranh mạng - Ám sát - Xung đột qua các lực lượng ủy nhiệm. Nếu điều này xảy ra, Trung Đông sẽ bước vào thời kỳ bất ổn kéo dài, trong khi kinh tế thế giới tiếp tục chịu áp lực từ giá dầu và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Kịch bản thứ ba: Chiến tranh khu vực toàn diện! Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa hoàn toàn và Hezbollah tham chiến toàn lực cùng Iran để tấn công Israel hoặc Mỹ chủ động mở rộng tấn công sâu vào Iran, xung đột có thể lan sang Lebanon, Syria, Iraq và Yemen. Khi đó, Trung Đông sẽ đối mặt nguy cơ bùng nổ một cuộc chiến tranh khu vực lớn nhất kể từ sau chiến tranh Iraq 2003.
Kịch bản thứ tư: Iran tiến gần năng lực hạt nhân! Một nghịch lý đáng chú ý là dù chiến tranh diễn ra ác liệt, nhiều đánh giá tình báo Mỹ cho rằng năng lực hạt nhân của Iran chưa bị phá hủy hoàn toàn. Nếu Tehran vẫn giữ được các cơ sở ngầm và tiếp tục chương trình hạt nhân bí mật, Trung Đông có thể bước vào cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân mới với sự tham gia của Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ.
Kịch bản thứ năm: Sụp đổ chế độ thần quyền Iran! Một số phe “diều hâu” ở Mỹ và Israel muốn điều này. Nhưng khả năng thấp vì: Iran rất rộng lớn, địa hình núi hiểm trở và dân số đông, bộ máy an ninh mạnh và chủ nghĩa dân tộc Iran rất cao. Nhưng nếu chế độ Iran sụp đổ thì Trung Đông có thể hỗn loạn hơn Iraq sau Saddam, đồng thời có nguy cơ nội chiến và khủng bố lan rộng toàn cầu.
Ở thời điểm hiện tại, chưa bên nào đạt được mục tiêu chiến lược cuối cùng. Về phía Mỹ và Israel có ưu thế quân sự áp đảo nhưng phải đối mặt với chi phí chiến tranh khổng lồ; áp lực chính trị nội bộ; nguy cơ sa lầy kéo dài. Ngược lại, Iran dù bị tổn thất lớn nhưng vẫn duy trì được bộ máy chính trị và chưa có dấu hiệu sụp đổ chế độ; năng lực chống trả và phản công; ảnh hưởng khu vực và chương trình hạt nhân. Nhiều nhà phân tích cho rằng cuộc chiến này không đơn thuần là xung đột giữa Israel và Iran, mà là một phần của quá trình tái định hình cán cân quyền lực tại Trung Đông và cả trật tự địa chính trị toàn cầu trong thế kỷ 21.
