Mỹ tái áp đặt phong tỏa Iran, eo biển Hormuz đứng trước nguy cơ leo thang mới

Ngày 13/7, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với hoạt động vận chuyển hàng hóa của Iran tại Vịnh Ba Tư, đồng thời khẳng định Washington sẽ bảo đảm eo biển Hormuz tiếp tục mở cửa, song có thể kèm cơ chế thu phí.

Tuyên bố trên được đưa ra trong bối cảnh Mỹ và Iran tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái, trong khi Tehran trước đó cảnh báo có thể đóng cửa tuyến hàng hải chiến lược này. Diễn biến mới làm gia tăng nghi ngờ về khả năng duy trì thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt xung đột, đồng thời đẩy giá dầu thế giới tăng mạnh.

Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump khẳng định eo biển Hormuz đang mở và sẽ tiếp tục mở bất kể lập trường của Iran, đồng thời tuyên bố Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa Iran. Theo ông, Washington từ nay sẽ đóng vai trò “người bảo vệ eo biển Hormuz” và cần được hoàn trả ở mức 20% đối với toàn bộ hàng hóa vận chuyển qua tuyến đường thủy này.

Tuyên cáo của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tái áp đặt các biện pháp phong toả hàng hải với Iran, đồng thời khẳng định eo biển Hormuz sẽ được mở cửa dưới sự bảo hộ của Mỹ.

Đáp lại, Bộ chỉ huy quân sự liên hợp tối cao của Iran khẳng định Mỹ không có vai trò trong việc quyết định tương lai của eo biển Hormuz và sẽ không được phép can thiệp. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi viết trên mạng xã hội rằng Tehran mới là bên bảo vệ eo biển này và sẽ tiếp tục như vậy, đồng thời cho rằng mức 20% mà ông Trump nêu ra là quá cao, song Iran cũng sẽ hành xử công bằng.

Ngoại trưởng Iran Abbas Ararghchi ra tuyên bố đáp trả động thái của Tổng thống Mỹ, khẳng định Iran sẽ "đối xử công bằng" trước các quyết định của Mỹ với eo biển Hormuz

Không chỉ Iran, Cơ quan vận tải biển của Liên hợp quốc cũng phản đối đề xuất của ông Trump, nhấn mạnh không ủng hộ bất kỳ khoản phí nào đối với các eo biển phục vụ hàng hải quốc tế, đồng thời cho rằng không có cơ sở pháp lý để áp đặt phí bắt buộc đối với hoạt động vận chuyển qua eo biển.

Trước đó, ông Trump từng đề cập khả năng Mỹ thu phí đối với hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz, song đến nay chưa triển khai. Hiện chưa rõ Washington có thực hiện tuyên bố lần này hay không.

Về phạm vi thực thi, Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp do Hải quân Mỹ dẫn đầu cho biết lệnh phong tỏa sẽ có hiệu lực từ 20h00 ngày 14/7 (giờ GMT), áp dụng đối với mọi tàu thuyền bất kể quốc kỳ, bao trùm toàn bộ bờ biển Iran, trong đó có các cảng và kho chứa dầu. Theo thông báo, biện pháp này không cản trở hoạt động vận chuyển hàng hóa trung lập qua eo biển tới hoặc rời các điểm đến không thuộc Iran; các chuyến hàng nhân đạo sẽ được phép lưu thông sau khi kiểm tra.

Eo biển Hormuz có ý nghĩa đặc biệt đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Trước khi xung đột bùng phát hồi tháng 2, khoảng 1/5 lượng dầu khí vận chuyển trên thế giới đi qua tuyến đường thủy này mỗi ngày, tương đương hơn 15 triệu thùng nhiên liệu cung cấp cho thị trường toàn cầu, trị giá ít nhất 1,2 tỷ USD. Nếu Mỹ áp mức phí 20%, khoản thu có thể lên tới khoảng 250 triệu USD/ngày. Về phần mình, Iran cũng từng tìm cách thiết lập hệ thống phí và giấy phép riêng đối với các tàu sử dụng tuyến hàng hải này.

Căng thẳng quanh eo biển Hormuz diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng, chủ yếu tại Iran và Lebanon.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ cho biết lực lượng nước này hôm 12/7 đã sử dụng thiết bị bay không người lái tấn công một chiều nhằm vào một cơ sở bảo dưỡng tàu ngầm và tàu chiến tại Iran. Hãng thông tấn chính thức IRNA dẫn lời một quan chức địa phương ngày thứ Hai cho biết Mỹ đã tấn công các địa điểm quân sự ở Qeshm, Bandar Abbas và Abadan, thuộc miền Nam và Tây Nam Iran; vụ tấn công tại Abadan khiến hai người thiệt mạng.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố đã nhắm mục tiêu vào các cơ sở quân sự của Mỹ tại Bahrain và Kuwait, phá hủy các hệ thống radar ở Oman, đồng thời tấn công bể chứa nhiên liệu và kho đạn tại căn cứ không quân Hoàng tử Hassan ở Jordan nhằm đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ.

Bahrain cho biết hệ thống phòng không nước này đã đánh chặn một số cuộc tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái của Iran vào rạng sáng ngày 13/7.

Chuỗi giao tranh mới nhất đánh dấu bước leo thang trong tuần qua, qua đó đặt ra thêm câu hỏi về thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran được ký kết tháng trước nhằm mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt các hành động thù địch.

Về triển vọng đàm phán, ông Trump cho biết ông coi thỏa thuận ngừng bắn đã chấm dứt, song vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục trao đổi. Trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với Fox News ngày 13/7, ông nói Mỹ từng đạt được một thỏa thuận hoàn tất, nhưng phía Iran đã phá vỡ cam kết, vì vậy Washington sẽ có phản ứng mạnh.

Nhà đàm phán hàng đầu của Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf, cũng đưa ra tuyên bố cứng rắn trên mạng xã hội X vào ngày 12/7, khẳng định thời kỳ của các thỏa thuận đơn phương đã chấm dứt và cảnh báo các bên liên quan phải giữ lời hứa nếu không muốn phải trả giá.

Không chỉ giới hạn ở Vịnh Ba Tư, cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran từ ngày 28/2 đã gây bất ổn rộng hơn trong khu vực, trong đó có các cuộc tấn công của Iran nhằm vào căn cứ Mỹ tại nhiều quốc gia.

Tại Yemen, phiến quân Houthi đã phóng tên lửa vào Arab Saudi sau khi cáo buộc Riyadh ném bom một sân bay do lực lượng này kiểm soát hôm thứ Hai, làm đổ vỡ thỏa thuận ngừng bắn kéo dài bốn năm giữa Arab Saudi và nhóm vũ trang có liên hệ với Iran.

Tác động kinh tế của căng thẳng thể hiện rõ trên thị trường năng lượng. Do lo ngại nguy cơ gián đoạn nghiêm trọng hơn tại eo biển Hormuz, giá dầu ngày 13/7 tăng hơn 9%. Giá dầu Brent kỳ hạn ghi nhận mức tăng theo USD lớn nhất trong một ngày kể từ ngày 2/4 và mức đóng cửa cao nhất kể từ ngày 12/6. Giá dầu thô tương lai của Mỹ cũng có mức tăng trong ngày lớn nhất kể từ ngày 29/4, lên mức cao nhất kể từ ngày 15/6.

Giá năng lượng tăng cao, đặc biệt là giá xăng, là vấn đề nhạy cảm về chính trị đối với ông Trump trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

Trong khi đó, trong tuyên bố ngày 13/7, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran cho rằng cách duy nhất để khôi phục hoạt động hàng hải bình thường là Mỹ chấm dứt can thiệp quân sự vào tuyến đường thủy này.

Phía Mỹ lập luận rằng việc triển khai lực lượng nhằm bảo vệ quyền tự do hàng hải. Trước đó, Washington đã thu hồi giấy phép miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động bán dầu thô của Iran sau các vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền. Theo các quan chức Mỹ, khoảng 20 tàu đã được hộ tống qua eo biển trong 24 giờ qua, dù dữ liệu theo dõi tàu cho thấy lưu lượng di chuyển vẫn rất hạn chế. MarineTraffic ngày 13/7 cho biết hoạt động tàu thuyền qua eo biển Hormuz trong giai đoạn 10-12/7 đã giảm khoảng 52% so với tuần trước đó.