Tổng thống Mỹ Donald Trump phát tín hiệu dừng đàm phán thỏa thuận với Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 12/11 phát tín hiệu chấm dứt những nỗ lực thúc đẩy thỏa thuận với Iran do Phó Tổng thống James David Vance tiến hành, đánh dấu sự thay đổi đáng chú ý trong lập trường của Nhà Trắng đối với tiến trình giải quyết căng thẳng với Tehran.

Trong thông điệp đăng tải trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho rằng Washington không còn cần thiết phải đạt được một thỏa thuận với Iran, đồng thời khẳng định Mỹ đang nắm giữ lợi thế đáng kể về kinh tế và khả năng kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược qua eo biển Hormuz. Nhà lãnh đạo Mỹ cũng đề cập đến nguồn tài chính trị giá hàng trăm tỷ USD của Iran mà Washington đang nắm giữ.

Tuyên bố được đưa ra chỉ vài ngày sau khi Tổng thống Trump phát tín hiệu tiếp tục duy trì hiện trạng, thay vì phát động một chiến dịch không kích mới nhằm vào Iran. Sự thay đổi này đặt ra những câu hỏi về triển vọng của các nỗ lực ngoại giao đang được tiến hành với sự tham gia của nhiều quốc gia trong khu vực.

Trước đó, vào tháng 10, Phó Tổng thống James David Vance đã khởi xướng một nỗ lực mới nhằm thúc đẩy tiến trình hòa giải với Tehran. Thay vì thông qua các nhà đàm phán Iran, ông Vance trực tiếp gửi thư tới ông Mohsen Rezaei, một quan chức an ninh cấp cao của Iran, với mục tiêu tìm kiếm khả năng nối lại đối thoại giữa hai bên.

Song song với các động thái của Washington, những quốc gia đóng vai trò trung gian, đứng đầu là Qatar, đã tiến hành nhiều hoạt động ngoại giao trong những tuần gần đây nhằm thúc đẩy một thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran. Các bên trung gian đồng thời đề nghị Tổng thống Trump dành thêm thời gian cho giải pháp ngoại giao, trong bối cảnh nguy cơ xung đột quân sự tiếp tục phủ bóng lên khu vực Trung Đông.

Trong tháng trước, Tổng thống Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từng đề cập khả năng nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Những lo ngại về nguy cơ xảy ra chiến dịch quân sự mới gia tăng sau khi đảng Cộng hòa chịu thất bại đáng kể trong cuộc bầu cử tuần trước.

Trước tình hình đó, các hoạt động ngoại giao được đẩy mạnh vào cuối tuần, với việc lãnh đạo Qatar, Arab Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) liên hệ với Nhà Trắng nhằm tìm kiếm giải pháp ngăn chặn căng thẳng leo thang.

Sau cuộc gặp Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman al-Thani tại Washington ngày 9/11, Tổng thống Trump đánh giá các nỗ lực hướng tới chấm dứt xung đột đã đạt được những tín hiệu tích cực.

Một nhà ngoại giao được thông báo về nội dung cuộc gặp, có sự tham dự của Phó Tổng thống Vance, cũng cho biết các cuộc thảo luận diễn ra theo hướng xây dựng, trong đó các bên nhìn nhận ngoại giao là phương án ưu tiên để tiến tới một thỏa thuận.

Cùng ngày, Tổng thống Trump cho rằng Washington chưa cần thiết phải tiến hành các hoạt động quân sự mới. Thay vào đó, chính quyền Mỹ dự kiến tiếp tục sử dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế kết hợp với hoạt động phong tỏa các cảng của Iran do Hải quân Mỹ thực hiện, nhằm gia tăng sức ép buộc Tehran đáp ứng những yêu cầu của Washington.

Theo định hướng được nhà lãnh đạo Mỹ nêu ra tại cuộc họp báo, Washington sẽ tiếp tục duy trì các biện pháp hiện hành, không mở rộng hoạt động quân sự trong thời điểm trước mắt.

Trong chuyến thăm Paris tuần này, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng đánh giá chiến dịch gây sức ép kinh tế đối với Iran đang phát huy hiệu quả, qua đó giúp Washington chưa phải triển khai những chiến dịch quân sự quy mô lớn.

Tuy nhiên, thông điệp mới nhất của Tổng thống Trump trên Truth Social cho thấy khả năng Nhà Trắng tiếp tục theo đuổi tiến trình đàm phán đang trở nên khó đoán định.

Cùng với việc phát tín hiệu không cần một thỏa thuận với Iran, ông Trump cho biết đã yêu cầu Phó Tổng thống James David Vance chuyển trọng tâm công việc sang các vấn đề liên quan đến những thành phố và bang do đảng Dân chủ điều hành. Nhà lãnh đạo Mỹ đồng thời đưa ra cáo buộc về tình trạng thất thoát hàng tỷ USD mỗi tháng tại các địa phương này, song không cung cấp bằng chứng chứng minh.

Trong khi đó, một quan chức Mỹ trao đổi với Financial Times cho rằng Washington đang ở vị thế thuận lợi trong quan hệ với Tehran, đồng thời đánh giá nền kinh tế Iran đang chịu sức ép nghiêm trọng từ các biện pháp của Mỹ.

Quan chức này cũng nhắc lại lập trường của Tổng thống Trump về việc Washington đang kiểm soát eo biển Hormuz, bất chấp những diễn biến an ninh phức tạp tại khu vực, trong đó có các vụ nổ làm hư hại hai siêu tàu chở dầu vào đêm 11/11.

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải có ý nghĩa chiến lược đối với hoạt động vận chuyển dầu mỏ và khí đốt từ Trung Đông ra thị trường quốc tế. Vì vậy, những diễn biến liên quan đến an ninh và khả năng lưu thông qua tuyến đường này tiếp tục thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế.

Về phía Iran, các quan chức tại Tehran ban đầu có phản ứng tích cực đối với bức thư của Phó Tổng thống James David Vance. Tuy nhiên, những nỗ lực trung gian vẫn gặp nhiều trở ngại do sự thiếu tin cậy kéo dài giữa hai bên, cùng những khác biệt đáng kể về điều kiện và trình tự thực hiện một thỏa thuận.

Theo một phương án được đưa ra gần đây, Iran sẽ cho phép tàu thuyền tự do lưu thông qua eo biển Hormuz. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân, tạo điều kiện để Tehran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và tiếp cận một phần nguồn tài chính đang bị phong tỏa ở nước ngoài.

Washington đồng thời yêu cầu Iran cho phép các thanh sát viên của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) tiếp cận những cơ sở hạt nhân chủ chốt của nước này. Đây là các địa điểm từng bị Mỹ tiến hành không kích trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày vào năm ngoái.

Tuy nhiên, các bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung về trình tự thực hiện những cam kết trong thỏa thuận, đặc biệt là vấn đề xử lý kho dự trữ khoảng 440kg uranium được làm giàu ở mức cao của Iran.

Mỹ yêu cầu Tehran chuyển toàn bộ lượng uranium này ra nước ngoài như một điều kiện quan trọng trong tiến trình đàm phán. Trong khi đó, các quan chức Iran đã công khai bác bỏ khả năng chấp nhận yêu cầu trên.

Một bất đồng khác liên quan đến thời điểm dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa và hạn chế kinh tế. Tehran muốn Washington có những bước đi cụ thể, trước hết là chấm dứt phong tỏa, trước khi hai bên đạt được một thỏa thuận chính thức.

Những khác biệt này cho thấy tiến trình ngoại giao giữa Mỹ và Iran vẫn đối mặt nhiều thách thức, nhất là khi các bên chưa thống nhất được cơ chế bảo đảm thực hiện cam kết và xây dựng lòng tin.

Trong bối cảnh đó, việc Tổng thống Trump phát tín hiệu dừng theo đuổi thỏa thuận có thể làm gia tăng khó khăn đối với những nỗ lực trung gian do Qatar và các quốc gia trong khu vực thúc đẩy. Triển vọng hạ nhiệt căng thẳng giữa Washington và Tehran tiếp tục phụ thuộc vào khả năng thu hẹp bất đồng về các biện pháp trừng phạt, an ninh hàng hải và chương trình hạt nhân Iran.