Mỹ-Iran: thế giằng co chưa có lối thoát

Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đứng trước một lựa chọn có thể định hình cục diện đối đầu với Iran: hoặc thúc đẩy một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời để mở lại eo biển Hormuz, hoặc cùng Israel mở rộng hành động quân sự nhằm buộc Tehran xuống thang.

Theo Axios, phương án ngoại giao tập trung vào một lệnh ngừng bắn kéo dài 10 ngày, qua đó nối lại hoạt động hàng hải trên tuyến đường chiến lược này. Kịch bản còn lại là một chiến dịch quân sự phối hợp quy mô lớn với Israel, trong bối cảnh căng thẳng tại vùng Vịnh tiếp tục leo thang.

Ông Trump hiện chưa đưa ra quyết định cuối cùng. Tuy nhiên, theo các quan chức am hiểu tình hình, vài ngày tới có thể quyết định hướng đi của cuộc khủng hoảng, trong khi dư địa cho một cuộc xung đột kéo dài tại vùng Vịnh ngày càng thu hẹp.

Trên kênh ngoại giao, Qatar, Ai Cập, Pakistan cùng một số bên trung gian khác đã chuyển tới Mỹ và Iran đề xuất ngừng bắn 10 ngày. Mục tiêu là tạo khoảng lặng cần thiết để nối lại đàm phán về an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz.

Eo biển Hormuz vẫn là tâm điểm trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ, Iran và các bên liên quan

Washington đang xem xét khuôn khổ này, đồng thời kêu gọi Israel tránh những động thái có thể khép lại cánh cửa ngoại giao. Dù vậy, Mỹ vẫn chuẩn bị cho khả năng đàm phán thất bại.

Cùng với nỗ lực ngoại giao, Mỹ đã điều thêm hàng chục máy bay chiến đấu và tiếp dầu tới khu vực. Động thái này cho thấy Washington muốn duy trì sức ép quân sự nếu các cuộc tiếp xúc không đạt kết quả. Sau 10 đêm không kích, Iran vẫn duy trì ảnh hưởng đáng kể tại eo biển Hormuz, khiến ông Trump bị cuốn sâu hơn vào cuộc chiến mà ông từng tuyên bố đã chiếm ưu thế. Ít nhất ba binh sĩ Mỹ thiệt mạng trong giao tranh mới; ông Trump cho biết đã yêu cầu Lầu Năm Góc buộc Iran trả giá nặng hơn cho mỗi tổn thất của Mỹ.

Sức ép kinh tế cũng gia tăng khi giá dầu vượt 90 USD/thùng vào cuối tuần qua, sau khi Iran mở rộng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại và hạ tầng tại vùng Vịnh. Giá nhiên liệu tăng trở lại đang làm trầm trọng thêm áp lực trong nước đối với chính quyền Mỹ, nhất là khi cuộc chiến không nhận được sự ủng hộ rộng rãi.

Trong bối cảnh đó, các nước trung gian khu vực đang chạy đua ngăn vòng xoáy trả đũa ngày càng nguy hiểm, tốn kém và khó kiểm soát. Đề xuất mới đặt mục tiêu chấm dứt giao tranh, mở lại các tuyến vận tải qua eo biển Hormuz và tạo điều kiện để Washington cùng Tehran cứu vãn bản ghi nhớ đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ.

Tuy nhiên, cả ông Trump và phía Iran đều chưa chấp thuận đề xuất này. Hai bên dường như vẫn muốn gia tăng sức ép trên thực địa để củng cố vị thế trước khi đưa ra bất kỳ cam kết ngừng bắn nào.

Căng thẳng còn có nguy cơ lan rộng khi lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tại Yemen tuyên bố phong tỏa hàng hải các cảng của Saudi Arabia, mở thêm một mặt trận nhằm vào hạ tầng năng lượng và tuyến vận tải tại vùng Vịnh.

Trong khi đó, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cảnh báo Israel sẽ đáp trả mọi cuộc tấn công của Iran bằng các đòn đánh quy mô lớn, làm gia tăng nguy cơ xung đột lan từ vùng Vịnh tới Biển Đỏ và Israel.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) cùng nội các của ông đang đứng trước lựa chọn để thay đổi cục diện tình hình tại Iran, trong khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu (phải) cam kết đáp trả mọi hành động quân sự nào từ Tehran

Về khuôn khổ đàm phán, các nguồn tin khu vực cho biết nỗ lực trung gian hiện dựa trên đề xuất từng được Oman, Iran và Qatar trao đổi tại Muscat ngày 11/7, trong đó Mỹ yêu cầu Tehran công khai cam kết duy trì trạng thái mở của eo biển Hormuz.

Các cuộc trao đổi khi đó không đạt kết quả. Ngay sau đó, Iran tấn công tàu thương mại trong eo biển, dẫn tới chiến dịch không kích hằng đêm của Mỹ. Theo đề xuất mới, cả hai tuyến vận tải qua Hormuz sẽ được mở hoàn toàn, gồm tuyến phía nam qua vùng biển Oman và tuyến phía bắc qua vùng biển Iran.

Trong thời gian ngừng bắn 10 ngày, Mỹ và Iran sẽ tiếp tục đàm phán một thỏa thuận dài hạn hơn về cơ chế đi lại qua eo biển. Một phương án được nêu là cho phép Iran thu khoản phí dịch vụ hợp lý cho an ninh hàng hải, bảo vệ môi trường và một số hoạt động liên quan.

Ngoài ra, mô hình eo biển Malacca - nơi Malaysia, Indonesia và Singapore thu phí tàu thuyền đối với các dịch vụ cụ thể thay vì áp dụng phí quá cảnh chung - được xem là một tham chiếu khả thi. Một ý tưởng khác là chuyển các khoản phí này vào quỹ chung do Tổ chức Hàng hải quốc tế quản lý.

Dù vậy, tiến trình này vẫn rất mong manh. Một nguồn tin khu vực cho biết nỗ lực ngừng bắn từng đạt tiến triển vào ngày 18/7, trước khi một vụ tấn công tên lửa của Iran vào Jordan khiến ít nhất hai binh sĩ Mỹ thiệt mạng, buộc Washington phải điều chỉnh lập trường.

Một quan chức cấp cao của Mỹ xác nhận các cuộc đàm phán vẫn tiếp diễn, song nhấn mạnh ông Trump chưa kết thúc các biện pháp trả đũa. Theo quan chức này, Tổng thống Mỹ đang tập trung buộc Iran phải trả giá vì những vi phạm bản ghi nhớ, các hành động bị Washington coi là khủng bố tại eo biển Hormuz, cũng như những vụ việc khiến binh sĩ Mỹ thiệt mạng gần đây.

Về phía Iran, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmail Baghaei hôm 20/7 xác nhận các bên trung gian đang nỗ lực ngăn căng thẳng leo thang thêm. Ông Baghaei cho biết Tehran đã nhận được các đề xuất được chuyển qua trung gian, nhưng chưa muốn thảo luận chi tiết ở giai đoạn hiện nay. Ông đồng thời khẳng định, lực lượng vũ trang Iran sẽ tiếp tục đáp trả mạnh mẽ trước điều mà Tehran coi là hành động gây hấn từ phía Mỹ.

Hiện chưa rõ Tổng thống Mỹ Donald Trump đã được thông báo đầy đủ về khuôn khổ ngừng bắn hay chưa, cũng như liệu ông có chấp nhận một lệnh ngừng bắn tạm thời nữa khi chưa có lộ trình rõ ràng hướng tới giải pháp lâu dài.

Từ khi lệnh ngừng bắn trước đó sụp đổ, Tổng thống Mỹ nhiều lần bày tỏ thất vọng với Tehran, công kích giới lãnh đạo Iran và cho rằng các cuộc đàm phán tiếp theo không còn đem lại nhiều giá trị.

Một nguồn tin khu vực nhận định, Nhà Trắng có thể tiếp tục không kích Iran thêm vài ngày để đáp trả vụ binh sĩ Mỹ thiệt mạng tại Jordan, trước khi xem xét nghiêm túc đề xuất ngừng bắn. Theo nguồn tin này, các bên trung gian đang tìm kiếm một giải pháp bền vững, trong đó Iran không thể áp đặt điều kiện nhưng cũng không thể bị phớt lờ trong bất kỳ dàn xếp lâu dài nào.