Cam kết đầu tư hạt nhân của Nhật Bản tại Mỹ gặp trở ngại pháp lý

Việc Nhật Bản tham gia dự án điện hạt nhân trị giá 40 tỷ USD tại Mỹ đang gặp trở ngại do lo ngại các chủ nợ Nhật Bản có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu xảy ra sự cố nóng chảy hạt nhân trên lãnh thổ Mỹ.

Dự án nhà máy điện hạt nhân giữa Mỹ và Nhật Bản gặp trở ngại pháp lý, với lo ngại rủi ro ngoài ý muốn trong quá trình vận hành của nhà máy.

Trong chuyến thăm Washington hồi tháng 3, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đã nhất trí để Nhật Bản cung cấp tài chính và hợp tác công nghiệp nhằm xây dựng các lò phản ứng mô-đun nhỏ thế hệ mới tại các bang Tennessee và Alabama. Dự án được thống nhất trong khuôn khổ cam kết của Tokyo đầu tư 550 tỷ USD vào Mỹ, lời hứa được đưa ra để đổi lấy việc Washington giảm thuế quan đối với hàng xuất khẩu của Nhật Bản theo chính sách “ngày giải phóng” của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Tuy nhiên, theo bốn nguồn tin thân cận với các cuộc thảo luận, Tokyo và Washington vẫn đang bàn thảo kỹ lưỡng các chi tiết của dự án do phía Nhật Bản lo ngại về trách nhiệm pháp lý tiềm tàng trong trường hợp xảy ra tai nạn hạt nhân.

Các nguồn tin cho biết Bộ Thương mại Mỹ đã đưa ra bảo đảm bằng lời rằng Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC) do nhà nước hậu thuẫn và các tổ chức khác của Nhật Bản sẽ không phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với một tai nạn hạt nhân tiềm tàng. Một người thân cận với Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick cho biết ông đã đích thân bảo đảm với Nhật Bản rằng nước này sẽ không phải chịu bất kỳ trách nhiệm pháp lý nào liên quan đến các dự án.

Tuy nhiên, các nguồn tin cho biết cam kết này chưa được thể hiện bằng văn bản pháp lý, trong khi quá trình xử lý có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, do liên quan đến các trao đổi pháp lý phức tạp.

Theo hệ thống pháp lý của Nhật Bản, đơn vị vận hành nhà máy điện hạt nhân phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với mọi tai nạn. Trong khi đó, tại Mỹ, trách nhiệm tài chính được phân bổ cho nhiều bên hơn, trong đó có chủ sở hữu nhà máy.

Tình trạng bế tắc này là trở ngại mới nhất đối với việc thực hiện cam kết đầu tư của Nhật Bản. Theo các quan chức trao đổi với Financial Times, trong những tháng gần đây còn phát sinh các vấn đề khác, trong đó có việc nhiều tập đoàn công nghiệp Nhật Bản từ chối dẫn dắt các dự án do Mỹ đề xuất.

Tính thiếu minh bạch của các cuộc đàm phán cũng khiến quan chức hai nước chưa chắc chắn về thời điểm các hạn chót cấp vốn khác nhau được kích hoạt.

Cùng với các lò phản ứng hạt nhân, hồi tháng 3, bà Takaichi công bố kế hoạch trị giá 33 tỷ USD cho hai nhà máy điện khí tự nhiên. Tuy nhiên, các quan chức cho biết thời hạn 45 ngày thông thường để các ngân hàng do nhà nước Nhật Bản hậu thuẫn cung cấp vốn khi đó chưa được kích hoạt.

Theo hai người am hiểu vấn đề, Bộ Thương mại Mỹ đã yêu cầu cấp vốn cho các nhà máy điện khí trong những tuần gần đây. Riêng với các lò phản ứng hạt nhân, các nhà đàm phán Nhật Bản nhấn mạnh vấn đề trách nhiệm pháp lý phải được giải quyết trước khi có yêu cầu cấp vốn.

Bộ Thương mại Mỹ trả lời phỏng vấn Financial Times rằng Nhật Bản sẽ không phải chịu trách nhiệm pháp lý do cấu trúc của dự án và thông điệp này đã được truyền đạt nhiều lần tới Tokyo.

Một người phát ngôn của Bộ Thương mại Mỹ cho biết phía Nhật Bản chỉ cấp vốn cho các dự án, không trực tiếp vận hành. Theo người phát ngôn này, các dự án được xây dựng trên đất liên bang của Mỹ và sẽ thuộc sở hữu hoàn toàn của Chính phủ Mỹ.

Một người tham gia đàm phán phía Nhật Bản cho biết, về mặt pháp lý, phía Nhật Bản không bị loại trừ khỏi khả năng chịu trách nhiệm pháp lý và cũng không rõ có thể được miễn trừ bằng cách nào. Một quan chức thương mại khác cho biết Nhật Bản không yêu cầu bộ này cung cấp bất kỳ bảo đảm nào bằng văn bản.

Quan chức này cho biết ba luật sư thương mại đã trình bày bằng văn bản với các quan chức Nhật Bản ngày 15/7, giải thích lý do các dự án không tạo ra trách nhiệm pháp lý cho Tokyo. Theo quan chức này, các quan chức Nhật Bản không đặt câu hỏi nào khi buổi trình bày kết thúc.

Việc gánh trách nhiệm pháp lý hạt nhân cho một quốc gia nước ngoài là vấn đề đặc biệt nhạy cảm tại Nhật Bản, nước từng chịu tác động nặng nề sau thảm họa Fukushima năm 2011. Chi phí tháo dỡ và bồi thường được ước tính khoảng 23.400 tỷ yen (144 tỷ USD).

Hiện chưa có lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) thương mại nào của phương Tây đi vào hoạt động, làm gia tăng sự không chắc chắn về khả năng triển khai và mức độ an toàn của dự án.

Các SMR và nhà máy điện khí là nhóm dự án thứ hai trong cam kết đầu tư của Nhật Bản. Nhóm đầu tiên, gồm các sáng kiến về một nhà ga xuất khẩu dầu thô và một nhà máy điện khí tự nhiên, đã được nhất trí vào tháng 2.

Các quan chức Nhật Bản cho biết họ đang chịu áp lực ngày càng lớn phải triển khai với “tốc độ của Trump” nhằm công bố vòng dự án thứ ba trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Theo một người am hiểu các cuộc thảo luận, Mỹ đã đề xuất một nhà máy sản xuất chất bán dẫn và một nhà ga xuất khẩu dầu khí cho vòng thứ ba, song các quan chức Nhật Bản lo ngại về khả năng thương mại của các dự án này.

Tokyo cũng đã đàm phán để nguồn vốn dự án được giải ngân theo từng giai đoạn, cho phép Mỹ yêu cầu góp vốn tối đa bốn lần mỗi năm, khác với thỏa thuận ban đầu quy định toàn bộ số tiền sẽ được cung cấp ngay lập tức.

Theo hai nguồn tin thân cận, vòng tài trợ thứ hai cho các dự án có thể lần đầu tiên bao gồm nguồn vốn từ các ngân hàng Mỹ, trong đó có Citibank và Morgan Stanley. Các khoản vốn này sẽ được bảo lãnh bởi Nexi, cơ quan tín dụng xuất khẩu của Nhật Bản.

Bộ Thương mại Nhật Bản, JBIC và Nexi từ chối bình luận.