Hơn 500 tỷ USD tài sản công và những cánh cửa đóng kín

Đầu năm nay, người viết bài này đến xã Thuận Bắc, Khánh Hòa của miền Trung trong một chuyến công tác, lãnh đạo xã có cho xem 1 tài liệu mà trong đó cho biết xã hiện quản lý 39 cơ sở nhà đất sau sáp nhập. Trong đó, 28 cơ sở tiếp tục được sử dụng, còn 11 cơ sở được "đề xuất điều chuyển" để quản lý và xử lý.

Đây không phải câu chuyện riêng của một địa phương. Khi nhiều đơn vị hành chính hợp nhất, việc xuất hiện trụ sở dôi dư là điều khó tránh khỏi. Một trụ sở xã cũ hoàn toàn có thể trở thành trường học, trạm y tế, trung tâm sinh hoạt cộng đồng, cơ sở đào tạo nghề hoặc không gian hỗ trợ khởi nghiệp. Một khu đất công có vị trí thuận lợi có thể được khai thác cho những mục tiêu phát triển phù hợp, thay vì để hàng rào khóa kín và cỏ mọc qua nhiều mùa mưa nắng.

Nhưng thực tế, không ít tài sản lại rơi vào vòng luẩn quẩn: chờ bàn giao, chờ hoàn thiện hồ sơ, chờ phương án sử dụng, chờ ý kiến cấp trên hoặc mỹ miều hơn là “chờ điều chuyển”. Trong khi các cơ quan còn đang chờ nhau, công trình tiếp tục xuống cấp, chi phí bảo quản vẫn phát sinh và cơ hội phục vụ cộng đồng cứ thế trôi qua.

Nhiều tài sản công trên cả nước còn sử dụng được nhưng bỏ không, sử dụng sai mục đích; hồ sơ, sổ sách chưa phản ánh đầy đủ thực trạng: Ảnh: TL

Có những trụ sở xã được xây dựng khang trang bằng ngân sách nhà nước, nhưng sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, cửa đóng then cài. Có những khu đất nằm ở vị trí thuận lợi, giá trị không nhỏ, nhưng cỏ mọc um tùm vì chưa tìm được phương án sử dụng mới.

Câu chuyện ấy càng đáng suy nghĩ khi kết quả tổng kiểm kê tài sản công tại thời điểm 0 giờ ngày 1/1/2026, vừa được Bộ Tài chính công bố(*), cho thấy tổng nguyên giá 20 loại tài sản công trên cả nước lên đến hơn 12,87 triệu tỷ đồng. Đây là giá trị trên sổ sách, có thể tài sản đã xuống cấp, giá trị đã giảm nhưng còn mặt bằng, đất đai thì chưa chắc đã giảm.

Đây là con số rất lớn, phản ánh quy mô nguồn lực mà Nhà nước đang quản lý, nhưng đằng sau con số ấy là một câu hỏi không kém phần quan trọng: Bao nhiêu tài sản đang được sử dụng đúng công năng, bao nhiêu tài sản chưa phát huy hiệu quả và bao nhiêu nguồn lực đang bị lãng phí vì sự chậm trễ trong quản lý?

Cần phân biệt rõ, hơn 12,87 triệu tỷ đồng là tổng nguyên giá tài sản được kiểm kê, không phải giá trị thị trường của toàn bộ tài sản công. Tuy nhiên, quy mô này cũng đủ cho thấy trách nhiệm quản lý không thể dừng lại ở việc thống kê, ghi nhận hay bảo quản trên sổ sách.

Đáng chú ý, tài sản tại các cơ quan, tổ chức, đơn vị có nguyên giá hơn 7,88 triệu tỷ đồng, chiếm trên 61% tổng giá trị kiểm kê. Trong đó, trụ sở làm việc và cơ sở hoạt động sự nghiệp, gồm đất, nhà và vật kiến trúc, chiếm tới 90,59%. Riêng tài sản kết cấu hạ tầng đường bộ có nguyên giá gần 3,79 triệu tỷ đồng.

Những con số này cho thấy tài sản công không đơn thuần là những công trình phục vụ bộ máy hành chính. Đó còn là nguồn lực trực tiếp quyết định chất lượng dịch vụ công, khả năng cung ứng hạ tầng và dư địa phát triển kinh tế - xã hội.

Có lẽ, một trong những căn bệnh đáng ngại của quản lý hành chính là tâm lý sợ trách nhiệm. Người có thẩm quyền ngại quyết định vì lo sai quy trình, đơn vị tiếp nhận không muốn nhận tài sản vì hồ sơ chưa hoàn chỉnh, cơ quan quản lý lại chờ hướng dẫn từ cấp khác. Cứ thế, thủ tục nối tiếp thủ tục, còn tài sản công tiếp tục nằm im, xuống cấp.

Quản lý tài sản công phải chặt chẽ để ngăn ngừa thất thoát, nhưng chặt chẽ không có nghĩa là bất động. Không thể lấy sự an toàn trong xử lý hồ sơ làm lý do để trì hoãn vô thời hạn việc sử dụng một tài sản đang thuộc sở hữu toàn dân.

Công điện số 68/CĐ-TTg ngày 7/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu các bộ, ngành và địa phương trong việc sắp xếp, xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư. Đáng chú ý, yêu cầu xử lý ngay những cơ sở nhà, đất không sử dụng quá 12 tháng, theo nội dung chỉ đạo, cho thấy quyết tâm chấm dứt tình trạng để tài sản công bị bỏ quên.

Đặc biệt, việc thiếu giấy tờ pháp lý hoặc chưa hoàn chỉnh ranh giới thực địa không được trở thành lý do trì hoãn tiếp nhận tài sản. Cơ quan tiếp nhận cần ghi nhận cụ thể hiện trạng, ranh giới và hồ sơ tại thời điểm bàn giao để tiếp tục hoàn thiện các thủ tục liên quan.

Đó là cách tiếp cận cần thiết. Thiếu hồ sơ là vấn đề phải giải quyết, chứ không phải chiếc cớ để né tránh trách nhiệm.

Tuy nhiên, tháo gỡ thủ tục mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là phải xác định được phương án sử dụng phù hợp với từng tài sản. Không phải trụ sở nào cũng cần giữ lại, không phải khu đất nào cũng nên chuyển đổi mục đích khai thác. Mọi quyết định phải dựa trên nhu cầu thực tế, hiệu quả kinh tế - xã hội và lợi ích công cộng.

Cùng với đó, cần công khai hiện trạng, phương án và tiến độ xử lý tài sản công. Người dân có quyền biết những khu đất, trụ sở được hình thành từ ngân sách đang được quản lý ra sao, vì sao chưa được sử dụng và khi nào có phương án giải quyết.

Hơn 12,87 triệu tỷ đồng tài sản công là nguồn lực được tích lũy qua nhiều năm, hình thành từ ngân sách và đóng góp của người dân. Vì vậy, chống lãng phí không chỉ là ngăn chặn những khoản chi sai, những dự án đầu tư kém hiệu quả hay hành vi cố ý làm thất thoát tài sản.

Đôi khi, lãng phí bắt đầu từ một cánh cửa trụ sở đóng kín, một khu đất bị bỏ quên hoặc một tập hồ sơ không có người chịu trách nhiệm giải quyết hay đùn đẩy, né tránh.

Bộ máy hành chính có thể tinh gọn hơn sau mỗi lần cải cách, nhưng nếu tài sản công vẫn tiếp tục nằm im, cải cách ấy chưa thể xem là trọn vẹn. Bởi thước đo cuối cùng không phải là chúng ta đã sắp xếp được bao nhiêu đầu mối, mà là nguồn lực sau sắp xếp có được sử dụng tốt hơn hay không.

Tài sản công không phải để nằm im trong sổ sách. Đưa từng khu đất, từng công trình trở lại phục vụ người dân và nền kinh tế, đó mới là thước đo thực chất của trách nhiệm quản lý và quyết tâm chống lãng phí.

-------------------------

(*) https://doanhnghiephoinhap.vn/hon-1287-trieu-ty-dong-tai-san-cong-dat-ra-ap-luc-chong-lang-phi-153133.html