Đừng lấy nghề nghiệp làm thước đo giá trị con người

Trong văn hóa ứng xử khi tham gia giao thông, đối khi có những lời xúc phạm không dừng lại ở một cuộc cãi vã trên đường phố mà chúng phơi bày một định kiến sâu hơn: xem thu nhập, nghề nghiệp và vị thế vật chất là căn cứ để đánh giá phẩm giá của người khác.

Vụ việc cô gái đi xe Vision bị phản ánh xúc phạm tài xế taxi tại Hà Nội gợi lên vấn đề về định kiến nghề nghiệp và văn hóa ứng xử nơi công cộng. Ảnh minh họa bằng AI.

Theo chia sẻ của chị Khuất Kim Chi, một khách đi taxi ở Hà Nội chia sẻ mới đây trên mạng xã hội, là người cho biết trực tiếp chứng kiến sự việc tại nút giao Cầu Giấy – Vành đai 2, Hà Nội, một người nữ xe máy bị phản ánh đã yêu cầu người lái taxi lùi xe để mình di chuyển và quay đầu. Khi tài xế nhắc đến biển cấm quay đầu tại khu vực này, cuộc trao đổi được cho là chuyển thành tranh cãi. Câu nói “Mày nghèo nên mới lái taxi”, cùng hành vi nhổ nước bọt vào xe theo lời người chứng kiến, khiến câu chuyện thu hút sự chú ý. Nhưng điều đáng bàn hơn cả không nằm ở sự gay gắt của một cuộc va chạm giao thông, mà ở quan niệm phía sau lời xúc phạm ấy: liệu một người có thể bị xem thường chỉ vì công việc họ đang làm?

Nghề lái taxi không phải ngoại lệ, bởi lẽ trong một xã hội mà thành công đôi khi được nhận diện qua tài sản, mức thu nhập, chiếc xe đang đi hay địa vị đang có, những công việc trực tiếp tạo ra dịch vụ và phục vụ đời sống thường nhật có thể bị đặt thấp hơn trong một trật tự giá trị vô hình. Người ta dễ ngưỡng mộ người sở hữu nhiều tiền, nhưng lại quên rằng phần lớn đời sống xã hội được duy trì bằng công sức của những người làm những công việc bình thường. Một chuyến taxi đưa người bệnh đến bệnh viện, chở hành khách về nhà lúc đêm muộn hay đưa người lao động đi làm đúng giờ đều có giá trị thực tế. Giá trị ấy không tăng lên khi khách hàng giàu có, cũng không biến mất khi người lái xe có thu nhập khiêm tốn.

Bởi vậy, câu nói xúc phạm người lái taxi, nếu được thuật lại đúng như lời người chứng kiến, đáng phê phán không chỉ vì tính thô bạo mà còn vì hệ quy chiếu mà nó sử dụng. Khi nghèo khó bị biến thành một lý do để hạ thấp người khác, vấn đề đã vượt khỏi phép lịch sự thông thường. Đó là biểu hiện của sự nhầm lẫn giữa điều kiện kinh tế và phẩm giá cá nhân. Tiền bạc có thể tạo ra khả năng lựa chọn, địa vị có thể đem lại ảnh hưởng, nhưng không yếu tố nào tự động trao cho một người quyền đứng cao hơn người khác về mặt đạo đức. Một người có thu nhập thấp vẫn có thể sống trách nhiệm, giữ lòng tự trọng và làm công việc có ích; ngược lại, khả năng chi trả hay sở hữu tài sản cũng không phải bằng chứng cho sự tử tế.

Đáng nói, đường phố là nơi những định kiến ấy dễ bộc lộ nhất. Trong không gian giao thông chật hẹp, mỗi người đều có lịch trình, nhu cầu và áp lực riêng. Một tình huống phải chờ thêm vài giây, một lời nhắc nhở về biển báo hay một yêu cầu nhường đường cũng có thể trở thành mồi lửa cho tranh cãi khi người trong cuộc đặt sự thuận tiện của mình cao hơn quy tắc chung. Nhưng giao thông không vận hành bằng đặc quyền của người nóng ruột hơn, có phương tiện đắt tiền hơn hay nói lớn tiếng hơn. Biển báo và quy tắc tồn tại chính để giới hạn sự tùy tiện của từng cá nhân. Nếu một người cho rằng người khác phải lùi lại chỉ vì mình muốn đi trước, rồi tiếp tục xúc phạm khi bị nhắc nhở, điều đáng quan ngại là cách họ nhìn nhận quyền của bản thân trong mối quan hệ với cộng đồng.

Tất nhiên, một vụ việc đơn lẻ không đủ để kết luận về nhân cách của cả một người, càng không thể đại diện cho một thế hệ hay toàn bộ xã hội. Những thông tin hiện có chủ yếu xuất phát từ lời kể của người chứng kiến; việc xác định đầy đủ diễn biến cần dựa trên chứng cứ và thông tin được kiểm chứng. Sự thận trọng ấy không làm giảm ý nghĩa của việc lên tiếng phản đối hành vi miệt thị nghề nghiệp. Trái lại, nó nhắc chúng ta rằng phê phán một hành vi và kết tội một con người là hai việc khác nhau. Có thể bảo vệ người lao động khỏi sự xúc phạm mà không cần biến người bị phản ánh thành đối tượng để đám đông trút giận bằng những lời lẽ tương tự.

Đây cũng là điểm cần nhìn lại trong cách mạng xã hội tiếp nhận những câu chuyện gây bức xúc. Một đoạn video, một lời kể hay một câu nói gây sốc có thể nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận. Sự chú ý ấy đôi khi giúp những hành vi thiếu văn minh được đưa ra ánh sáng, đồng thời tạo cơ hội để cộng đồng khẳng định các chuẩn mực ứng xử. Tuy nhiên, khi làn sóng phẫn nộ chuyển thành công kích, truy tìm danh tính hoặc suy đoán những điều chưa được xác nhận, mục đích bảo vệ người bị xúc phạm có nguy cơ bị thay thế bằng một cuộc trừng phạt trên không gian mạng. Đám đông có thể lên tiếng về điều đúng, nhưng số đông không mặc nhiên nắm giữ toàn bộ sự thật. Một xã hội văn minh cần cả khả năng phản đối điều sai lẫn sự tỉnh táo để không tái tạo chính cách hành xử mà mình đang lên án.

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định điều chỉnh hành vi vi phạm trật tự, an toàn giao thông và các hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm trong những điều kiện luật định. Tuy nhiên, không phải mọi lời nói thiếu lịch sự đều mặc nhiên cấu thành một vi phạm pháp luật cụ thể; việc xử lý còn phụ thuộc vào tính chất, mức độ, chứng cứ và quy định áp dụng đối với từng hành vi. Khoảng cách giữa chuẩn mực pháp luật và văn hóa ứng xử vì thế vẫn là một vấn đề đáng suy ngẫm. Luật pháp có thể xác định giới hạn hành vi và chế tài tương ứng, nhưng không thể thay thế hoàn toàn ý thức tôn trọng người khác. Nếu mỗi lời nhắc nhở đều bị hiểu thành sự xúc phạm cái tôi, còn nghề nghiệp của người đối diện trở thành công cụ để công kích, thì ngay cả khi không xảy ra hậu quả pháp lý, chất lượng đời sống cộng đồng vẫn bị bào mòn.

Điều cần được bảo vệ trong câu chuyện này, xét cho cùng, không chỉ là người lái taxi trước một lời miệt thị. Đó còn là nguyên tắc rằng mọi công việc lương thiện đều xứng đáng được tôn trọng và mọi người tham gia giao thông đều phải tuân thủ những quy tắc chung. Không ai cần chứng minh mình giàu có để được đối xử tử tế, cũng không ai phải chấp nhận sự khinh miệt chỉ vì đang mưu sinh bằng một nghề bình thường. Một xã hội có thể còn chênh lệch về thu nhập, nhưng không nên để sự chênh lệch ấy trở thành thứ bậc về phẩm giá. Bởi khi con người bắt đầu đo giá trị của nhau bằng tiền bạc, thứ nghèo đi trước tiên không phải túi tiền, mà là lòng tôn trọng.