Vụ Tami Natural: Trách nhiệm của Amity và nghệ sĩ Quyền Linh đến đâu?

Có một thực tế trong kinh doanh: Người ta thường dễ dàng đứng chung bên nhau trong những khung ảnh khi doanh nghiệp làm ăn thuận lợi, nhưng khi doanh nghiệp gặp khủng hoảng hay bị nghi ngờ liên đối trong các trách nhiệm, mỗi người lại có một vị trí pháp lý khác nhau. Người góp vốn, người điều hành, người trực tiếp sản xuất, người phân phối và người quảng bá có thể cùng chung xuất hiện quanh một thương hiệu. Những sự hiện diện ấy không có nghĩa trách nhiệm của họ giống nhau.

Vụ việc liên quan Công ty TNHH Sản xuất Dược mỹ phẩm Tami Natural Home là một trường hợp cần được nhìn nhận trên tinh thần đó. Những thông tin về việc sản xuất, buôn bán hàng giả đang được cơ quan chức năng điều tra với các sản phẩm liên quan đến mỹ phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Đây là vấn đề nghiêm trọng, cần được làm rõ và xử lý theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, bên cạnh yêu cầu xử lý nghiêm hành vi vi phạm, cũng cần trả lời một câu hỏi khác: Trách nhiệm của từng cá nhân, tổ chức được xác định dựa trên cơ sở gì?

Không thể lấy tên cổ đông thay cho chứng cứ

Trong một doanh nghiệp, góp vốn là quan hệ đầu tư. Điều hành là hoạt động quản lý. Sản xuất, lưu kho, phân phối ra thị trường hay quảng cáo lại là những công việc có tính chất và mối quan hệ khác nhau nằm trong chuỗi sản xuất và kinh doanh. Một người có thể đảm nhiệm nhiều vai trò trong chuỗi này nhưng cũng có thể chỉ tham gia một phần trong số đó.

Vì vậy, khi xảy ra sai phạm, việc đầu tiên không phải là đếm xem có bao nhiêu người từng đứng tên hay là nhà đầu tư, người góp vốn trong doanh nghiệp, mà phải xác định từng người đã làm gì, vào thời điểm nào và có liên quan ra sao đến hành vi đang bị điều tra.

Đồ họa: AI

Pháp luật không mặc nhiên coi mọi cổ đông đều phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi của doanh nghiệp. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào hành vi cụ thể, yếu tố lỗi, nhận thức, vai trò và những điều kiện pháp lý tương ứng. Nếu một người góp vốn nhưng không tham gia quản lý điều hành, không biết và không có hành vi liên quan đến việc tổ chức sản xuất, kinh doanh hàng giả không thể bị đánh đồng với người trực tiếp tổ chức, góp sức hoặc trực tiếp hay gián tiếp thực hiện hành vi đó nếu họ chỉ vì từng vì là người có góp vốn vào doanh nghiệp đó.

Ngoài ra, nếu cổ đông là một pháp nhân thương mại thay vì cổ đông là một cá nhân, thì pháp nhân thương mại này chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi thỏa mãn đủ 4 điều kiện tại Điều 75 Bộ luật Hình sự: Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại; Hành vi nhằm đem lại lợi ích kinh tế hoặc lợi ích chung cho tổ chức; Việc thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu. Và trong trường hợp với pháp nhân thương mại là cổ đông này, vai trò của người đại diện quản lý phần vốn góp hay cổ phần của pháp nhân này tại doanh nghiệp vi phạm cần thường được xem xét, đánh giá trước tiên rồi mới đến chính pháp nhân là cổ đông ấy.

Điều quan trọng là không suy đoán từ vị trí danh nghĩa, mà phải chứng minh bằng hành vi và chứng cứ.

Rút vốn rồi, trách nhiệm có chấm dứt?

Một chi tiết đáng chú ý trong vụ Tami Natural là thông tin về quá trình thay đổi vốn góp và việc một doanh nghiệp có liên quan là Công ty Amity đã công bố đã thoái toàn bộ vốn trước khi vụ việc được đưa ra công chúng.

Chi tiết này đặt ra những câu hỏi về thời điểm. Hành vi vi phạm bị phát hiện hôm nay không đồng nghĩa với việc hành vi ấy chỉ bắt đầu hôm nay. Cũng không thể chỉ căn cứ vào thời điểm cổ đông hay người quảng bá sản phẩm đã rời khỏi doanh nghiệp để kết luận người đó có hoặc không có các trách nhiệm liên đới.

Cơ quan điều tra cần làm rõ hoạt động tổ chức sản xuất, kinh doanh hàng giả diễn ra trong từng giai đoạn; Ai quản lý, ai chỉ đạo và ra quyết định, ai biết về sản phẩm và ai có những hành vi liên quan và mức độ của những hành vi này có liên quan đến đâu. Nếu có nhiều lần chuyển nhượng vốn, thay đổi người đại diện hoặc thay đổi bộ máy điều hành, những mốc thời gian này càng cần được đối chiếu với chứng cứ. Nếu hành vi vi phạm xảy ra sau khi một cổ đông đã thực sự thoái vốn, không còn quyền quản lý, không tham gia và không có liên quan đến hành vi đó, thì việc quy trách nhiệm hình sự cho người này chỉ dựa trên quan hệ đầu tư trước đây là không có cơ sở.

Nhưng nếu sai phạm đã diễn ra trước và kéo dài đến trong hoặc diễn ra trong thời gian cổ đông hay người tham gia quảng cáo sản phẩm giả đó mà nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì các khoản thu lợi, ví như tiền phân chia lợi nhuận hay cổ tức hoặc tiền thù lao hay dịch vụ quảng cáo cho các sản phẩm làm giả này cũng có thể bị xem xét trong thu hồi do pháp luật cho đây là khoản thu lợi bất chính.

Nói cách khác, khi một cổ đông hay một dịch vụ đã được cung ứng cho doanh nghiệp, khi họ đã rời khỏi doanh nghiệp không đồng nghĩa với việc mọi trách nhiệm đều đã được mặc nhiên chấm dứt và thông thường trong các deals thoái vốn hay mua bán cổ phần chuẩn, các luật sư thường gợi ý thực hiện thêm các văn bản về thanh lý toàn bộ hay từng phần nhằm ghi nhận, phân định các trách nhiệm trước, trong và sau thời điểm thoái vốn.

Thời điểm trong bất kỳ nghi vấn hay cáo buộc về hình sự nào, đây là ranh giới cần phải được xác định thông qua bằng chứng cứ, không phải bằng cảm nhận của dư luận.

Người nổi tiếng có trách nhiệm khác với trách nhiệm hình sự

Một vấn đề khác là vai trò của người nổi tiếng trong hoạt động quảng bá thương hiệu, cụ thể ở đây là hình ảnh của nghệ sĩ Quyền Linh mà gần đây mạng xã hội đang bàn tán.

Trong kinh doanh hiện đại, hình ảnh của nghệ sĩ, thường là những người có ảnh hưởng đối với dư và công chúng tin tưởng có thể trở thành một hình ảnh thương mại đáng kể. Đôi khi, người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm không chỉ vì công dụng được giới thiệu mà còn vì niềm tin dành cho người xuất hiện trong chính sản phẩm được quảng cáo.

Bởi vậy, việc một thương hiệu gắn với người nổi tiếng có thể tạo ra sự bảo chứng trong cảm nhận của khách hàng, dù về mặt pháp lý, người đó không nhất thiết là người sản xuất hay chịu trách nhiệm chuyên môn về sản phẩm.

Nghệ sĩ Quyền Linh trong sự kiện "Kỷ niệm thương hiệu Amity tròn 5 tuổi và Giới thiệu nhà máy mỹ phẩm Tami" diễn ra năm 2024. Ảnh: Amity

Cần phân biệt rõ trách nhiệm pháp lý với trách nhiệm về hình ảnh và đạo đức nghề nghiệp. Hai phạm trù này có liên quan nhưng không thể thay thế toàn bộ cho nhau.

Không thể chỉ vì một người từng quảng bá thương hiệu mà kết luận người đó biết hoặc tham gia vào hành vi sản xuất hàng giả. Muốn xác định trách nhiệm pháp lý, cơ quan có thẩm quyền phải làm rõ vai trò trong thực tế và các dấu hiệu cấu thành vi phạm pháp luật hình sự với từng tội danh tương ứng.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở câu nói “tôi không trực tiếp tham gia sản xuất, kinh doanh” thì vẫn chưa đủ để giải quyết mọi vấn đề về uy tín, niềm tin công chúng lẫn những dấu hiệu có liên quan đến các vi phạm trong hoạt động quảng cáo, quảng bá sản phẩm hay về hành vi lừa đối khách hàng nếu có dấu hiệu dùng các thủ đoạn gian dối để làm khách hàng nhầm lẫn về chất lượng…

Do đó, người nổi tiếng cần có trách nhiệm thận trọng khi nhận quảng cáo, cần nên tìm hiểu đầy đủ về tính pháp lý của doanh nghiệp và sản phẩm, nhất là các sản phẩm phải được công bố trước khi đưa ra thị trường, kiểm tra những thông tin có thể buộc phải kiểm chứng, đồng thời minh bạch về vai trò của mình. Với sản phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, sự cẩn trọng càng phải được đặt lên hàng đầu.

Một hợp đồng quảng cáo chặt chẽ, ngoại trừ tuân thủ Luật Quảng cáo còn cần phù hợp với các quy định pháp luật có liên quan, cần lưu ý đến phạm vi công việc, quyền sử dụng hình ảnh, nghĩa vụ cung cấp thông tin và cơ chế xử lý khi phát hiện dấu hiệu vi phạm hay khủng hoảng truyền thông sẽ giúp các bên giảm rủi ro. Với các nghệ sĩ tham gia quảng cáo, một khi xảy ra các nghi ngờ về sự việc quảng cáo có dấu hiệu gian lận hay thiếu minh bạch, họ có thể tự bảo vệ mình qua việc công bố các hợp đồng quảng cáo với phạm vi công việc đã ký kết nhằm làm rõ về vai trò của mình, nếu họ xét thấy việc này có thể giúp ích cho việc bảo vệ hình ảnh của mình.

Khi thương hiệu xảy ra sự cố, cách ứng xử có trách nhiệm cũng rất quan trọng. Công chúng có thể chấp nhận một người tham gia quảng cáo không thể biết trước sai phạm của bên thứ ba hay của chính sản phẩm do mình từng quảng cáo nhưng sẽ khó chấp nhận thái độ né tránh, thiếu minh bạch hoặc coi nhẹ những thiệt hại mà người tiêu dùng phải gánh chịu.

Đừng để dư luận thay cơ quan tố tụng

Trong những vụ việc được quan tâm, mạng xã hội thường nhanh chóng tìm lại hình ảnh, video quảng cáo, phát ngôn và các mối quan hệ kinh doanh trước đây. Những dữ liệu ấy có thể cung cấp manh mối nhưng không phải tất cả đều đủ giá trị để đưa ra các kết luận về trách nhiệm pháp lý. Các kết luận về trách nhiệm pháp lý thường phải từ cơ quan công quyền hay từ các bên tham liên quan hay tham gia trực tiếp với các hành vi vi phạm tự thỏa thuận hay quyết định.

Một bức ảnh chụp chung không chứng minh sự đồng phạm. Một hợp đồng quảng cáo không tự động chứng minh người quảng cáo biết sản phẩm là hàng giả. Ngược lại, việc cổ đông hay một người phủ nhận liên quan cũng không thể thay thế quá trình xác minh của cơ quan chức năng.

Báo chí và công chúng có quyền đặt nghi vấn, yêu cầu minh bạch, bảo vệ người tiêu dung nhưng những quyền đó cần đi cùng nguyên tắc tôn trọng sự thật khách quan, quyền được suy đoán vô tội của người bị nghi ngờ hay buộc tội và quyền tự bảo vệ quyền lợi của chính mình theo quy định pháp luật.

Xử lý nghiêm hàng giả là yêu cầu không thể nhân nhượng, bởi phía sau mỗi sản phẩm bị làm giả chính là sức khỏe, tính mệnh, tài sản và niềm tin của người tiêu dùng, của thị trường và trật tự của xã hội, của nền kinh tế nhưng nghiêm khắc với hành vi vi phạm phải đi cùng sự công bằng trong xác định, đánh giá về người vi phạm với từng mức độ vi phạm cụ thể, nếu có. Với pháp luật và dáu hiệu trong hình sự, tuyệt đối hãy tránh sự đánh đồng hay quy kết.

Cuối cùng, câu hỏi không phải một người từng đứng cạnh thương hiệu nào, mà là người đó đã làm gì, biết gì và có vai trò gì trong hành vi đang được xem xét. Khi trả lời được những câu hỏi ấy bằng chứng cứ, pháp luật mới có thể phân định trách nhiệm đúng người, đúng hành vi.

Đó cũng là cách bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ môi trường kinh doanh và giữ cho công lý không bị cuốn theo sức nóng của dư luận.

---------------------------