Đủ điện hôm nay, Việt Nam còn bao nhiêu điện cho tương lai?

Những ngày nóng nhất của mùa hè, chỉ cần một khu phố mất điện vài chục phút là nhịp sống thường ngày lập tức đảo lộn, từ điều hòa, thang máy đến máy tính và dây chuyền sản xuất. Khi đó, người ta mới cảm nhận rõ điện không chỉ là thứ âm thầm đi qua những sợi dây, mà là điều kiện để một đô thị và cả nền kinh tế vận hành.

Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng kiểm tra các dự án tại Trung tâm nhiệt điện Quảng Trạch (tỉnh Quảng Trị). Ảnh do Ban tổ chức Diễn đàn an ninh năng lượng 2026 cung cấp

Năm 2026, Việt Nam đã trải qua một phép thử lớn đối với hệ thống năng lượng khi nắng nóng kéo dài, phụ tải điện liên tục lập đỉnh mới, trong khi nguồn thủy điện suy giảm mạnh. Cùng lúc, thị trường năng lượng thế giới biến động bởi những căng thẳng địa chính trị, giá nhiên liệu tăng cao và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng luôn hiện hữu.

Nhưng Việt Nam đã giữ được một điều quan trọng là không để xảy ra thiếu điện trên diện rộng, không phải thực hiện cắt điện luân phiên và vẫn duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh. Điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống năm 2026 ước đạt hơn 356 tỷ kWh, tăng 10,3% so với năm trước, trong khi công suất cực đại đạt mức cao nhất từ trước đến nay.

Pin lưu trữ, mảnh ghép còn thiếu của điện xanh

Gỡ nút thắt, mở đường cho điện xanh trong khu công nghiệp

Giải pháp năng lượng xanh, tối ưu chi phí doanh nghiệp công nghiệp

Đủ điện hôm nay chưa phải là đủ điện ngày mai

Theo các dự báo được đưa ra tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 gần đây, áp lực cung ứng điện chưa dừng lại sau mùa hè vừa qua mà có thể kéo dài sang những năm tiếp theo. Năm 2027 được dự báo tiếp tục khó khăn, còn năm 2028 có thể trở thành phép thử lớn hơn khi nhu cầu điện tăng nhanh nhưng nhiều nguồn điện mới chưa kịp bổ sung.

Đây là điểm cần nhìn nhận thẳng thắn, bởi một nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng cao đồng nghĩa với việc nhu cầu năng lượng cũng phải tăng tương ứng, thậm chí nhanh hơn ở nhiều lĩnh vực. Mỗi khu công nghiệp mới, nhà máy mới, trung tâm dữ liệu, khu đô thị và phương tiện điện hóa đều tạo thêm áp lực lên hệ thống vốn đã phải vận hành sát công suất trong những thời điểm cao điểm.

Công suất cực đại toàn hệ thống năm 2026 đã đạt 57.537 MW, còn nhu cầu công suất cực đại tại miền Bắc năm 2027 được dự báo có thể lên tới gần 35.000 MW. Những con số này cho thấy bài toán phía trước không chỉ là sản xuất thêm bao nhiêu tỷ kWh, mà còn phải bảo đảm đủ công suất vào đúng thời điểm nhu cầu tăng cao nhất.

Một hệ thống điện có thể đáp ứng đủ sản lượng bình quân trong cả năm nhưng vẫn gặp rủi ro nếu thiếu công suất trong vài giờ cao điểm của những ngày nắng nóng nhất. Vì vậy, câu chuyện an ninh điện trong giai đoạn mới không thể chỉ được giải bằng việc xây thêm các nhà máy điện, mà phải nhìn toàn bộ hệ thống từ nguồn, lưới đến lưu trữ.

Việt Nam có thể có thêm hàng chục nghìn MW công suất lắp đặt, nhưng nguồn điện vẫn có thể bị “kẹt” nếu lưới truyền tải không theo kịp hoặc khả năng điều hành chưa đủ linh hoạt. Điện gió và điện mặt trời có thể tăng nhanh, nhưng nếu thiếu nguồn dự phòng, nguồn linh hoạt và hệ thống lưu trữ thì nguy cơ mất cân đối cung cầu vẫn còn đó.

Khi đủ điện vẫn chưa có nghĩa là tự chủ

Báo cáo An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 đặt ra một nghịch lý đáng suy nghĩ, khi Việt Nam bảo đảm được nguồn cung nhưng vẫn phụ thuộc đáng kể vào năng lượng nhập khẩu. Tỷ lệ nhập khẩu ròng năng lượng sơ cấp được ước tính ở mức xấp xỉ 44%, trong khi một số nguồn năng lượng truyền thống trong nước đang dần suy giảm.

Dầu thô trong nước không còn dồi dào như trước, sản lượng khí tự nhiên đang có xu hướng giảm, còn ngành than phải đối mặt với điều kiện khai thác ngày càng khó khăn và chi phí tăng cao. Trong khi đó, nhu cầu than cho nhiệt điện vẫn rất lớn, khiến Việt Nam phải tiếp tục tăng nhập khẩu để pha trộn và bảo đảm nhiên liệu cho các nhà máy.

Tự chủ năng lượng vì vậy không thể được hiểu là một quốc gia phải tự sản xuất toàn bộ nhiên liệu và năng lượng mà mình sử dụng. Với một nền kinh tế hội nhập sâu như Việt Nam, điều quan trọng hơn là khả năng duy trì nguồn cung khi thị trường thế giới xảy ra biến động hoặc một tuyến vận tải chiến lược bị gián đoạn.

Năm 2026 cho thấy Việt Nam đã có năng lực ứng phó tốt hơn trước những cú sốc bất thường, nhờ đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao khả năng vận hành hệ thống. Tuy nhiên, ứng phó tốt trong một cuộc khủng hoảng khác với việc xây dựng được một hệ thống có sức chống chịu đủ mạnh trước những cú sốc có thể lặp lại.

Tài liệu công bố tại diễn đàn an ninh năng lượng quốc gia 2026

Khoảng cách giữa hai khái niệm này nằm ở năng lực dự phòng, quy mô dự trữ, khả năng thay thế nguồn cung và mức độ đa dạng của cả hệ thống năng lượng. Một nền kinh tế có thể mua nhiên liệu khi thị trường bình thường, nhưng trong thời điểm đứt gãy nghiêm trọng thì tiền chưa chắc đã có thể mua được hàng ngay lập tức.

Dự trữ năng lượng vì vậy không đơn thuần là những bồn dầu hay kho nhiên liệu được xây dựng ở đâu đó, mà còn là khoảng thời gian để một quốc gia xử lý khủng hoảng. Có thêm vài tuần hoặc vài tháng dự trữ đồng nghĩa với việc có thêm thời gian tìm nguồn thay thế, điều chỉnh thị trường và tránh những cú sốc quá lớn đối với nền kinh tế.

Điện cho tương lai không chỉ đến từ nhà máy điện

Nếu nhìn vào kế hoạch đầu tư của ngành điện trong những năm tới, có thể thấy Việt Nam đang bước vào một giai đoạn đầu tư hạ tầng năng lượng với quy mô rất lớn. EVN dự kiến tổng vốn đầu tư khoảng 830.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030, bình quân khoảng 166.000 tỷ đồng mỗi năm cho nguồn điện và lưới điện.

Con số này cho thấy việc bảo đảm điện cho một nền kinh tế tăng trưởng nhanh không còn là nhiệm vụ có thể giải quyết bằng một vài dự án đơn lẻ. Hệ thống tương lai phải bao gồm nhà máy điện, đường dây truyền tải, trạm biến áp, nguồn linh hoạt, thủy điện tích năng và các hệ thống pin lưu trữ quy mô lớn.

Pin lưu trữ đang bắt đầu được nhìn nhận như một thành phần của an ninh điện, bởi điện được sản xuất vào thời điểm dư thừa có thể được tích lại để sử dụng trong những giờ cao điểm. Điều này đặc biệt quan trọng khi tỷ trọng điện gió và điện mặt trời ngày càng tăng, trong khi phụ tải lại không hoàn toàn trùng với thời điểm các nguồn năng lượng tái tạo phát điện mạnh nhất.

Nhưng có một nguồn điện khác đang được nhắc đến ngày càng nhiều và có lẽ là nguồn điện rẻ nhất, đó là lượng điện không phải sản xuất. Tiết kiệm một kWh điện, trong nhiều trường hợp, có thể rẻ hơn rất nhiều so với việc đầu tư nhà máy, nhiên liệu và lưới điện để sản xuất thêm một kWh mới.

Với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng không còn là một khẩu hiệu mang tính phong trào mà đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh. Một doanh nghiệp giảm được mức tiêu hao điện cho mỗi đơn vị sản phẩm không chỉ giảm chi phí mà còn giảm phát thải, cải thiện khả năng tiếp cận vốn xanh và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ thị trường xuất khẩu.

Trong một nền kinh tế có nhu cầu điện tăng khoảng 10% mỗi năm, hàng triệu quyết định tiết kiệm điện tại các nhà máy, tòa nhà và khu công nghiệp có thể tạo ra một nguồn lực rất lớn. Có lẽ trong tương lai, an ninh năng lượng quốc gia sẽ không chỉ bắt đầu từ những công trình hàng tỷ USD mà còn từ cách từng doanh nghiệp sử dụng một kWh điện.

Hàng trăm tỷ USD và câu hỏi dành cho doanh nghiệp

Tuy nhiên, câu chuyện lớn nhất của an ninh năng lượng Việt Nam trong những năm tới có lẽ vẫn là vốn đầu tư. Nhu cầu phát triển nguồn điện, lưới truyền tải, điện khí, điện gió ngoài khơi, lưu trữ năng lượng và các hạ tầng liên quan sẽ cần đến nguồn vốn rất lớn.

Một dự án điện có tên trong quy hoạch chưa chắc đã trở thành một công trường, còn một công trường cũng chưa chắc hoàn thành đúng thời hạn. Nút thắt của năng lượng vì vậy không chỉ nằm ở thiếu công suất, mà còn nằm ở khả năng biến những con số trong quy hoạch thành những MW thực sự đi vào vận hành.

Giá điện hộ gia đình và doanh nghiệp Việt Nam và thế giới.

Điện gió ngoài khơi là một ví dụ điển hình cho nghịch lý này, khi Việt Nam được đánh giá có tiềm năng kỹ thuật rất lớn nhưng việc triển khai vẫn phải giải hàng loạt bài toán. Từ khảo sát, pháp lý, giá điện, hợp đồng mua bán điện, vốn đầu tư đến cảng biển, tàu chuyên dụng và lưới điện, tất cả đều phải được giải quyết đồng bộ.

Nhưng nếu điện gió ngoài khơi thực sự phát triển với quy mô hàng chục GW trong tương lai, câu hỏi đặt ra không chỉ là có thêm bao nhiêu điện sạch. Câu hỏi quan trọng hơn là doanh nghiệp Việt Nam sẽ đứng ở đâu trong chuỗi giá trị khổng lồ được tạo ra từ cơ khí, kết cấu thép, đóng tàu, logistics, cảng biển và dịch vụ kỹ thuật.

Nếu không chuẩn bị từ bây giờ, Việt Nam có thể bỏ ra nguồn vốn rất lớn để xây dựng hạ tầng năng lượng nhưng phần giá trị gia tăng cao lại thuộc về doanh nghiệp nước ngoài. Ngược lại, nếu xây dựng được chuỗi cung ứng nội địa và từng bước nâng năng lực công nghệ, chuyển dịch năng lượng có thể trở thành một cơ hội công nghiệp hóa mới.

Năm 2026 để lại một bài học đáng giá rằng hệ thống năng lượng có thể vượt qua những cú sốc lớn nếu rủi ro được nhận diện sớm và các kịch bản được chuẩn bị trước. Nhưng bài học quan trọng hơn có lẽ là không thể năm nào cũng chờ đến mùa nắng nóng mới bắt đầu lo phụ tải tăng, hay chờ đến khi thị trường biến động mới tìm cách đa dạng hóa nguồn cung.

Có lẽ, sau một năm được xem là đã “đủ điện”, Việt Nam cần đặt câu hỏi khác cho chính mình. Không chỉ hỏi hôm nay còn bao nhiêu điện trong hệ thống, mà phải hỏi nếu phụ tải tiếp tục tăng, thời tiết cực đoan hơn và thị trường thế giới biến động, chúng ta còn bao nhiêu phương án dự phòng.

Bởi chiếc công tắc vẫn sáng hôm nay là một thành công đáng ghi nhận, nhưng chiếc công tắc vẫn sáng sau năm hay mười năm nữa mới là thước đo thực sự của một nền an ninh năng lượng vững chắc.