Xuất khẩu tôm Việt Nam đang bước vào chu kỳ kỷ lục mới. Sau mốc khoảng 4,6 tỷ USD năm ngoái, kim ngạch 10 tháng đầu năm nay đã đạt 4,22 tỷ USD và cả năm được Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sãn Việt Nam (Vasep) dự báo chạm mốc 4,6 - 4,7 tỷ USD, tiếp tục chiếm giữ tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản, chừng 40-45%.
Đó là thành quả của cả chuỗi ngành hàng, từ hộ nông dân nuôi tôm, hợp tác xã, thương nhân đến doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu. Nhưng đặt bên cạnh bức tranh kim ngạch rực rỡ ấy trong chục năm qua, từ kim ngạch 3,13 tỷ USD, tăng dần qua từng năm, là một nghịch lý kéo dài nhiều năm. Đó là chuỗi ngành hàng tôm càng mở rộng quy mô và chinh phục thị trường quốc tế, thế nhưng người trực tiếp, đa số là nông dân, tham gia chuỗi ngành hàng, làm ra con tôm xuất khẩu vẫn là mắt xích dễ tổn thương nhất.
![]() |
| Chế biến tôm xuất khẩu. Ảnh: TL |
Sản lượng tôm nuôi cả nước tăng từ khoảng 650.000 tấn năm 2016 lên hơn gấn đôi, dự báo gần 1,47 triệu tấn năm 2026. Tuy nhiên, tăng sản lượng chưa đi kèm với việc kéo giảm chi phí sản xuất. Theo số liệu từ ngành thủy sản và các tổ chức thị trường, giá thành sản xuất tôm nguyên liệu tại Việt Nam hiện ở mức 4,2 - 4,8 USD/kg, cao hơn đáng kể so với các quốc gia đối thủ xuất khẩu tôm của Việt Nam như Ecuador, Ấn Độ, Indonesia.
Chi phí thức ăn, vốn thường chiếm tới 60 - 65% giá thành nuôi tôm của nông dân, cùng con giống, điện, xử lý môi trường và mua sắm vật tư qua nhiều khâu trung gian, đang bào mòn lợi nhuận của hộ nuôi. Chỉ cần biến động thời tiết, ô nhiễm nguồn nước hoặc dịch bệnh như vi bào tử trùng EHP, bệnh đốm trắng xuất hiện, tỷ lệ nuôi thành công giảm mạnh và người nuôi gánh phần lớn thiệt hại.
Trong khi đó, các đối thủ như Ecuador có lợi thế quy mô lớn và mô hình nuôi công nghiệp có chi phí thấp, còn Ấn Độ mạnh về nguồn cung nguyên liệu giá cạnh tranh. Doanh nghiệp xuất khẩu tôm Việt Nam buộc phải dồn lực vào chế biến sâu, phân khúc giá trị gia tăng và đa dạng hóa thị trường, thay vì phụ thuộc vào một vài điểm tựa hay chạy đua giá rẻ.
Cà Mau là minh chứng rõ nét cho cả tiềm năng lẫn độ vênh của chuỗi giá trị. Với khoảng 418.000 ha nuôi tôm, sản lượng năm 2026 ước đạt 636.000 tấn (tăng 6,9%) và kim ngạch xuất khẩu thủy sản trên 2,8 tỷ USD, địa phương này giữ vị trí đầu tàu về quy mô sản xuất, theo thông tin từ Festival Tôm Cà Mau lần thứ II năm 2026, khai mạc tối 21/11.
Các mô hình tôm - lúa, tôm - rừng hay nuôi công nghệ cao ở thủ phủ tôm Cà Mau đang mở ra cơ hội tạo sản phẩm khác biệt, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững. Song diện tích lớn và sản lượng cao không hẳn thu nhập ổn định cho mọi hộ nuôi nếu hạ tầng thủy lợi chưa đồng bộ, vùng nuôi thiếu kiểm soát dịch bệnh và liên kết sản xuất còn lỏng lẻo.
Nhiều nông dân vẫn tự xoay xở từ chọn giống, mua vật tư đến tiêu thụ. Khi thị trường thuận lợi hay giá xuất khẩu tăng, phần giá trị gia tăng lớn thường nằm ở khâu chế biến, thương mại và phân phối, trong khi người nuôi ít có cơ chế chia sẻ lợi ích tương xứng nếu thiếu hợp đồng liên kết chặt chẽ.
Chuyển đổi xanh, truy xuất nguồn gốc hay đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế là hướng đi tất yếu để nâng vị thế tôm Việt. Nhưng những yêu cầu này chỉ bền vững khi người nuôi có đủ năng lực thực hiện và được hưởng lợi thực chất. Không thể đẩy toàn bộ chi phí tuân thủ tiêu chuẩn về phía hộ nuôi trong khi giá thu mua chưa phản ánh đúng giá trị của quy trình nuôi bền vững.
![]() |
| Ao nuôi tôm. Ảnh: TL |
Để thu hẹp khoảng cách giữa xuất khẩu và sinh kế vùng nuôi, đã có rất nhiều khuyến nghị cho ngành tôm, trong đó có tôm Cà Mau. Đó là Nhà nước phải đầu tư hạ tầng thủy lợi, quan trắc môi trường, kiểm soát dịch bệnh và giống như điều kiện nền tảng, đi cùng tín dụng phù hợp với chu kỳ nuôi. Doanh nghiệp cần gắn kết thực chất với vùng nguyên liệu qua hợp đồng minh bạch và chia sẻ chi phí tiêu chuẩn. Cuối cùng là liên kết, các hợp tác xã phải phát huy vai trò đầu mối gom đơn hàng vật tư, chuẩn hóa quy trình và nâng vị thế đàm phán cho nông dân.
Có một thực tế là thị trường tiêu thụ tôm thế giới đang thay đổi nhanh chóng. Trung Quốc và Hồng Kông nổi lên thành những thị trường quan trọng của tôm Việt Nam, trong khi xuất khẩu sang Mỹ chịu sức ép từ thuế quan, các biện pháp phòng vệ thương mại và sức mua. Sự thay đổi này cho thấy không thị trường nào có thể là điểm tựa duy nhất.
Cà Mau còn có cơ hội mở rộng không gian phát triển nhờ các dự án giao thông, logistics, kinh tế biển và du lịch. Việc kết hợp nghề nuôi tôm với du lịch sinh thái, ẩm thực và trải nghiệm văn hóa vùng sông nước có thể tạo thêm giá trị cho địa phương. Vậy nhưng trước khi nói đến những không gian kinh tế mới, cần giải quyết những vấn đề căn bản của vùng nuôi hiện hữu.
Một ngành hàng xuất khẩu tỷ USD không thể chỉ được đo bằng kim ngạch, sản lượng hay số thị trường đã chinh phục. Thành công còn phải được nhìn từ thu nhập của người nuôi, khả năng chống chịu trước rủi ro và mức độ bền vững của hệ sinh thái.
| Nếu người nuôi vẫn phải đánh cược với từng vụ mùa, vẫn còn chịu cảnh như điệp khúc “được mùa rớt giá, mất mùa thì được giá”, còn lợi ích trong chuỗi giá trị chưa được phân chia hợp lý, thì thành quả tăng trưởng tôm Cà Mau nói riêng và cả nước nói chung vẫn chưa trọn vẹn. |
Suy cho cùng, giá trị của con tôm không chỉ nằm ở nơi nó được bán ra thế giới giá bao nhiêu, mà còn ở việc người nuôi nhận lại được gì sau mỗi vụ thu hoạch. Muốn có một ngành tôm tỷ USD bền vững, trước hết phải làm cho người nuôi sống được bằng nghề và có thể làm giàu chính đáng từ nghề ấy.