Đấu thầu y tế phải tính đủ chi phí để tránh người bệnh chịu thiệt

Một thiết bị y tế có giá mua ban đầu thấp chưa chắc là lựa chọn tiết kiệm nếu bệnh viện phải trả thêm nhiều chi phí cho hóa chất, vật tư tiêu hao, bảo trì và sửa chữa trong suốt quá trình vận hành. Ngược lại, quy trình mua sắm kéo dài hoặc nhà thầu không bảo đảm nguồn cung có thể khiến bệnh viện thiếu thuốc, vật tư, đẩy người bệnh vào tình thế phải tự mua bên ngoài.

Đây là những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội đặt ra khi thảo luận về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tại hội trường ngày 6/11. Các ý kiến tập trung vào yêu cầu thay đổi cách đánh giá hiệu quả mua sắm, kiểm soát giá và tháo gỡ vướng mắc trong cung ứng thuốc, thiết bị y tế.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn giải trình các ý kiến đại biểu Quốc hội nêu - Ảnh: https://quochoi.vn

Giá trúng thầu thấp chưa đồng nghĩa tiết kiệm

Góp ý về quy định lựa chọn nhà thầu, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn TP. Hồ Chí Minh) cho rằng dự thảo cần làm rõ yêu cầu chấp nhận sản phẩm tương đương khi hồ sơ mời thầu nêu nhãn hiệu, xuất xứ theo nhóm.

Theo đại biểu, tiêu chí lựa chọn nên ưu tiên mô tả hàng hóa bằng công năng, hiệu năng, tiêu chuẩn chất lượng và mục đích sử dụng. Việc nêu nhãn hiệu hoặc xuất xứ cần có căn cứ về tính tương thích, an toàn hay yêu cầu chuyên môn không thể mô tả đầy đủ bằng tiêu chí khác. Hồ sơ mời thầu cũng phải giải thích rõ lý do và chấp nhận sản phẩm tương đương đáp ứng yêu cầu đã công bố.

Đề xuất này liên quan trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp cung ứng. Nếu tiêu chí kỹ thuật thiếu căn cứ hoặc được thiết kế quá hẹp, sản phẩm đáp ứng yêu cầu chuyên môn vẫn có thể bị loại chỉ vì khác thương hiệu. Ngược lại, tiêu chí quá rộng cũng tiềm ẩn rủi ro lựa chọn sản phẩm không phù hợp với nhu cầu điều trị.

Ở khâu đánh giá hồ sơ dự thầu, đại biểu đề nghị bổ sung phương pháp xác định tổng chi phí vòng đời đối với những gói thầu có chi phí vận hành, bảo trì, vật tư tiêu hao hoặc các khoản liên quan đáng kể.

Đây là cách tiếp cận cần thiết đối với thiết bị y tế. Giá mua máy chỉ phản ánh một phần chi phí. Trong quá trình sử dụng, bệnh viện còn phải tính đến hóa chất, linh kiện thay thế, hiệu chuẩn, đào tạo nhân lực, bảo trì và thời gian thiết bị ngừng hoạt động. Nếu những khoản này không được tính đầy đủ ngay từ đầu, một gói thầu có giá mua thấp vẫn có thể trở thành lựa chọn tốn kém về lâu dài.

Đại biểu Phạm Thu Xanh (Đoàn Hải Phòng) cũng đề nghị bổ sung yêu cầu đánh giá tổng chi phí sở hữu trong suốt vòng đời thiết bị, đồng thời kiểm soát việc xây dựng cấu hình kỹ thuật để tránh định hướng vào một nhà cung cấp.

Với các thiết bị chỉ có một hoặc hai chủng loại đáp ứng yêu cầu chuyên môn, đại biểu đề xuất cơ chế đàm phán giá có kiểm soát, dựa trên đánh giá chuyên môn độc lập và dữ liệu giá trong nước, quốc tế ở điều kiện tương đồng.

Minh bạch dữ liệu giá để tránh mua đắt

Một vấn đề khác được các đại biểu quan tâm là căn cứ xác định giá gói thầu. Đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm (Đoàn An Giang) cho rằng việc tham chiếu giá cần tính đến cấu hình thiết bị, số lượng, thời điểm mua sắm, điều kiện giao hàng và các dịch vụ đi kèm.

Cùng một loại máy xét nghiệm, hai bệnh viện có thể ký hợp đồng với giá khác nhau do phạm vi cung cấp không giống nhau. Một hợp đồng đã bao gồm bảo trì nhiều năm và thay thế linh kiện, trong khi hợp đồng khác chỉ cung cấp thiết bị. Nếu chỉ đặt hai mức giá mua ban đầu cạnh nhau, kết quả so sánh sẽ không phản ánh đúng nghĩa vụ của nhà cung cấp cũng như tổng chi phí mà bệnh viện phải chi trả.

Do đó, dữ liệu giá cần được kiểm chứng theo những điều kiện tương đồng. Trách nhiệm cung cấp, xác nhận và kiểm tra thông tin cũng phải được phân định rõ để hạn chế tình trạng báo giá thiếu trung thực hoặc làm sai lệch căn cứ xác định giá gói thầu.

Đại biểu Nguyễn Hồng Việt (Đoàn Hưng Yên) đề nghị xem xét quy định cho phép không công khai kết quả đàm phán giá theo yêu cầu của nhà cung cấp. Theo đại biểu, việc bảo mật không nên phụ thuộc đơn thuần vào đề nghị của bên bán, đồng thời không được cản trở hoạt động thanh tra, kiểm tra và cung cấp thông tin cho cơ quan bảo hiểm xã hội.

Đại biểu cũng đề nghị chia sẻ kết quả đàm phán giá của Bộ Y tế và các bệnh viện để những cơ sở y tế khác có căn cứ tham khảo khi mua sắm.

Ở góc độ thị trường, cơ sở dữ liệu giá có ý nghĩa với cả bên mua và bên bán. Dữ liệu đủ tin cậy giúp bệnh viện hạn chế nguy cơ mua cao hơn mặt bằng hợp lý, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh công bằng hơn giữa các doanh nghiệp cung ứng. Ngược lại, nếu giá tham chiếu thiếu thông tin về cấu hình, dịch vụ và điều kiện hợp đồng, việc so sánh có thể dẫn đến lựa chọn sai.

Không để thiếu nguồn cung đẩy chi phí sang người bệnh

Bên cạnh hiệu quả giá, khả năng duy trì nguồn cung thuốc và vật tư y tế là vấn đề có tác động trực tiếp đến hoạt động khám, chữa bệnh.

Đại biểu cũng đề nghị phân định trách nhiệm cụ thể giữa các khâu, từ đề xuất nhu cầu, lập hồ sơ, tổ chuyên gia, thẩm định đến phê duyệt; đồng thời ghi nhận đầy đủ ý kiến chuyên môn và ý kiến bảo lưu bằng văn bản - Ảnh minh họa.

Đại biểu Lê Thị Thanh Lam (Đoàn Đồng Nai) đề nghị Bộ Y tế xây dựng, công khai cơ sở dữ liệu tham chiếu giá thuốc, thiết bị y tế nhập khẩu và giá trúng thầu tại các nước trong khu vực. Đây sẽ là căn cứ hỗ trợ hội đồng đàm phán giá, nhất là với những mặt hàng chỉ có một hoặc hai hãng sản xuất đáp ứng yêu cầu.

Đối với mua sắm tập trung, đại biểu Nguyễn Hồng Việt đề nghị làm rõ quyền tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công lập nhóm một, nhóm hai và trách nhiệm tham gia mua sắm tập trung. Cơ chế này có ưu điểm về thống nhất giá, giảm chi phí tổ chức đấu thầu và hỗ trợ điều tiết thuốc giữa các cơ sở y tế. Tuy nhiên, khi chưa có kết quả lựa chọn nhà thầu, bệnh viện cần có phương án chủ động để không bị động về nguồn cung.

Đại biểu đề nghị luật hóa cơ chế cho phép cơ sở y tế chủ động mua sắm trong thời gian tối đa 12 tháng khi mua sắm tập trung chưa có kết quả đấu thầu.

Đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm tiếp tục lưu ý trường hợp nhà thầu giao hàng chậm, giao thiếu hoặc không đáp ứng nhu cầu thiết yếu. Dự thảo cần quy định cụ thể điều kiện để bệnh viện được mua bổ sung, thẩm quyền quyết định, giới hạn số lượng và trách nhiệm giải trình. Đơn vị mua sắm tập trung cũng cần có nghĩa vụ thông báo tiến độ, tình trạng cung ứng đủ sớm để bệnh viện chuẩn bị phương án thay thế.

Nếu cơ chế mua sắm không vận hành thông suốt, người bệnh có thể là bên chịu hậu quả trực tiếp. Khi bệnh viện thiếu thuốc thuộc phạm vi Quỹ Bảo hiểm y tế chi trả, người bệnh có thể phải mua thuốc bên ngoài. Với những gia đình khó khăn, khoản tiền phải ứng trước để tiếp tục điều trị cũng có thể trở thành gánh nặng.

Đây là lý do quyền chủ động mua sắm của bệnh viện cần được thiết kế song hành với cơ chế kiểm soát. Trao quyền mà thiếu điều kiện, giới hạn và trách nhiệm giải trình có thể tạo kẽ hở; nhưng quy trình quá cứng nhắc cũng có nguy cơ khiến bệnh viện không kịp đáp ứng nhu cầu điều trị.

Phân định trách nhiệm để bệnh viện dám quyết định

Một rào cản khác trong mua sắm y tế là tâm lý e ngại trách nhiệm của người thực hiện. Đại biểu Phạm Thu Xanh đề nghị phân biệt rõ sai sót khách quan, sai sót nghiệp vụ không cố ý với hành vi cố ý làm trái, thông đồng hoặc vụ lợi.

Theo đại biểu, việc xem xét trách nhiệm cần căn cứ vào động cơ, mục đích, mức độ lỗi, điều kiện thực tế tại thời điểm quyết định, khả năng dự báo và biện pháp kiểm soát rủi ro. Những cá nhân thực hiện đúng thẩm quyền, có căn cứ chuyên môn hợp lý và vì lợi ích chung cần được bảo vệ.

Đại biểu cũng đề nghị phân định trách nhiệm cụ thể giữa các khâu, từ đề xuất nhu cầu, lập hồ sơ, tổ chuyên gia, thẩm định đến phê duyệt; đồng thời ghi nhận đầy đủ ý kiến chuyên môn và ý kiến bảo lưu bằng văn bản.

Với hoạt động mua sắm y tế, không phải gói thầu nào cũng có mức độ rủi ro như nhau. Mua vật tư tiêu hao thông thường khác với mua thuốc hiếm, thuốc cấp cứu hoặc thiết bị chẩn đoán công nghệ cao. Vì vậy, cơ chế kiểm soát cần tính đến mức độ cấp thiết và đặc thù của từng loại hàng hóa, tránh áp dụng một quy trình cứng nhắc cho mọi trường hợp.

Phát biểu giải trình, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu, tiếp tục rà soát phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc áp dụng, tiêu chuẩn và tiêu chí lựa chọn nhà thầu; đồng thời tăng cường công khai, minh bạch, kiểm tra và giám sát.

Dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) được xây dựng theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu quả hoạt động đấu thầu.

Với lĩnh vực y tế, hiệu quả của lần sửa đổi này sẽ không chỉ được đo bằng số tiền tiết kiệm qua mỗi gói thầu. Một cơ chế tốt phải giúp bệnh viện mua được đúng thuốc, đúng thiết bị, với tổng chi phí hợp lý và nguồn cung ổn định. Khi đó, ngân sách được sử dụng hiệu quả hơn, doanh nghiệp cạnh tranh bằng chất lượng và người bệnh không phải gánh thêm chi phí do những bất cập trong mua sắm.