Chủ tịch Quốc hội: Không đánh đổi lợi ích xã hội để giữ nguồn thu từ thuốc lá

Không chỉ dừng ở việc kiểm soát hành vi hút thuốc, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến hoạt động kinh doanh, quản lý thị trường và sức khỏe cộng đồng. Tại phiên thảo luận tổ sáng 21/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh cần đánh giá chính sách trên tổng thể lợi ích kinh tế - xã hội, đồng thời bảo đảm các quy định khi ban hành có thể thực hiện được trong thực tế.

Thông điệp đáng chú ý là hiệu quả của chính sách không thể chỉ đo bằng nguồn thu ngân sách, mà phải được đánh giá bằng khả năng bảo vệ sức khỏe nhân dân và ngăn ngừa vi phạm. Quan điểm này cũng nối tiếp vấn đề đã được đặt ra trong bài viết “Cấm trưng bày thuốc lá cần đi xa hơn một dòng quy định” của Doanh nghiệp và Hội nhập ngày 14/10: một lệnh cấm chỉ phát huy tác dụng khi ranh giới pháp lý rõ ràng và cơ chế thực thi đủ hiệu quả.

Cấm trưng bày thuốc lá phải rõ ràng, khả thi

Một trong những nội dung được Chủ tịch Quốc hội lưu ý là đề xuất cấm hoàn toàn việc trưng bày sản phẩm, bao bì, hình ảnh và tên nhãn hiệu thuốc lá tại các điểm bán buôn, bán lẻ. Đây là thay đổi đáng kể so với quy định hiện hành cho phép trưng bày giới hạn sản phẩm theo từng nhãn hiệu.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, không thể chỉ xem xét nguồn thu ngân sách mà phải đặt trong tổng thể lợi ích kinh tế - xã hội, đặc biệt là yêu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân. Dù nguồn thu ngân sách có thể giảm, nhưng việc phòng, chống hiệu quả tác hại của thuốc lá sẽ mang lại lợi ích xã hội rất lớn - Ảnh: https://quochoi.vn

Theo Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, cần đánh giá kỹ khả năng áp dụng trong thực tế, nhất là tại cửa hàng miễn thuế, nhà ga hàng không và khu vực biên giới. Đồng thời, dự thảo phải phân biệt rõ hành vi trưng bày, tiếp thị thuốc lá với việc niêm yết giá và sử dụng tên thương mại hợp pháp theo pháp luật về sở hữu trí tuệ và pháp luật về giá.

Với các cơ sở kinh doanh, những ranh giới này có ý nghĩa trực tiếp đối với việc tổ chức điểm bán và tuân thủ quy định. Nếu khái niệm trưng bày chưa được giải thích đầy đủ, người bán có thể lúng túng trong cách sắp xếp, lưu giữ sản phẩm hoặc cung cấp thông tin cho khách hàng; cơ quan quản lý cũng có thể gặp khó khăn khi kiểm tra, xử lý.

Chủ tịch Quốc hội đánh giá phương án sử dụng tủ kín, không để lộ sản phẩm thuốc lá là hướng phù hợp với mục tiêu hạn chế kích thích mua. Tuy nhiên, giải pháp này cần đi kèm hướng dẫn cụ thể và chế tài đủ mạnh, tránh tình trạng quy định đã có nhưng hiệu quả thực thi không đạt yêu cầu.

Những vấn đề trên cho thấy việc hoàn thiện quy định cấm không chỉ là xác định hành vi nào bị ngăn chặn, mà còn phải làm rõ cách tuân thủ và phương thức kiểm tra. Đây cũng là nội dung xuyên suốt trong bài phân tích đã đăng trước đó của Doanh nghiệp & Hội nhập về tính khả thi của lệnh cấm trưng bày thuốc lá.

Mở rộng vùng cấm hút thuốc cần có lộ trình

Ngoài hoạt động trưng bày, dự thảo luật đề xuất mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn. Một số nơi như khách sạn, quán bar, karaoke, vũ trường và nhà hàng sẽ được xem xét chuyển từ mô hình có khu vực hút thuốc riêng sang cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà theo lộ trình. Tàu thủy và tàu hỏa cũng được đề xuất bổ sung vào nhóm phương tiện giao thông công cộng cấm hút thuốc hoàn toàn.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh việc mở rộng các khu vực không khói thuốc phải đi cùng lộ trình rõ ràng, giai đoạn chuyển tiếp hợp lý và hỗ trợ doanh nghiệp điều chỉnh hoạt động. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng nhưng vẫn tạo điều kiện để các cơ sở kinh doanh chuẩn bị phương án tổ chức, bố trí không gian và thực hiện quy định mới.

Ông cũng đề cập kinh nghiệm Singapore trong xử lý hành vi vứt tàn thuốc nơi công cộng, qua đó nhấn mạnh vai trò của kiểm tra, giám sát và xử phạt nghiêm minh.

Đối với cơ quan xây dựng chính sách, yêu cầu đặt ra là phải tính toán điều kiện thực thi ngay từ giai đoạn soạn thảo, thay vì chờ đến khi luật có hiệu lực mới xử lý các vướng mắc. Với doanh nghiệp, thông tin rõ ràng về phạm vi cấm và thời điểm áp dụng sẽ giúp chủ động chuẩn bị, hạn chế phát sinh chi phí do thay đổi đột ngột.

Kiểm soát thuốc lá mới, không để công nghệ vượt khỏi khuôn khổ pháp luật

Một vấn đề khác được Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh là phạm vi điều chỉnh của luật trước sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá mới, đặc biệt là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.

Ông khẳng định quan điểm không thí điểm đối với những sản phẩm đã được xác định có tác hại đối với sức khỏe, đồng thời đề nghị làm rõ khái niệm, đối tượng và hành vi bị cấm để tránh khoảng trống pháp lý khi công nghệ tiếp tục phát triển.

Đặt vấn đề về tính khả thi của dự thảo Luật, Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ các trường hợp ngoại lệ, phân định trách nhiệm giữa các cơ quan liên quan, nhất là ngành y tế, công an, công thương và chính quyền địa phương. Trong ảnh: Quang cảnh phiên thảo luận tại Tổ 2 - Ảnh: https://quochoi.vn

Cùng với đó, dự thảo cần tăng cường kiểm soát việc bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, hoạt động mua bán qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số. Việc ứng dụng phương tiện kỹ thuật, nghiệp vụ để phát hiện và xử lý vi phạm cũng được đặt ra nhằm nâng cao hiệu quả quản lý.

Đây là bài toán không chỉ liên quan đến việc bổ sung danh mục sản phẩm bị cấm. Nếu phạm vi điều chỉnh không theo kịp phương thức phân phối mới, công tác quản lý có thể gặp khó khăn trong phát hiện vi phạm và xác định trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý cần tiếp tục cắt giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền nhưng phải gắn với nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Các quy định mới vì thế cần vừa đủ chặt chẽ để kiểm soát rủi ro, vừa đủ rõ để cơ quan thực thi và đối tượng chịu tác động có thể áp dụng thống nhất.

Nguồn thu có thể giảm, lợi ích xã hội vẫn phải được đặt lên hàng đầu

Tại phiên thảo luận, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị đánh giá đầy đủ tác động của chính sách đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp, tình trạng buôn lậu thuốc lá và nguồn thu ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh không thể chỉ nhìn vào lợi ích kinh tế hay số thu ngân sách. Phát biểu về vấn đề này, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ: “Mặc dù nguồn thu ngân sách có giảm nhưng mà chúng ta phòng, chống được cái này thì nó cũng đem lại lợi ích xã hội rất là lớn”.

Quan điểm này đặt trọng tâm vào việc đánh giá chính sách theo kết quả tổng thể. Nguồn thu ngân sách là một yếu tố cần xem xét, nhưng không thể tách rời những lợi ích về sức khỏe cộng đồng, giảm gánh nặng bệnh tật và hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật.

Cùng lúc, việc hoàn thiện luật phải bảo đảm sự cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe với quyền sản xuất, kinh doanh hợp pháp đối với các sản phẩm thuốc lá truyền thống. Điều đó đòi hỏi cơ quan soạn thảo đánh giá đầy đủ tác động, hoàn thiện căn cứ khoa học và tiêu chuẩn kỹ thuật trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua.

Chủ tịch Quốc hội cũng yêu cầu những nội dung cần cấm phải được quy định rõ ngay trong luật, hạn chế tình trạng phải chờ nghị định hoặc thông tư hướng dẫn mới có thể triển khai. Đây là yêu cầu quan trọng để tránh khoảng cách giữa chủ trương chính sách và khả năng tổ chức thực hiện.

Song song với biện pháp quản lý và xử phạt, ông đề nghị tăng cường truyền thông, hỗ trợ cai nghiện thuốc lá và xây dựng môi trường không khói thuốc; phát huy vai trò của gia đình, nhà trường, chính quyền và toàn xã hội trong việc ngăn ngừa thanh thiếu niên tiếp cận, sử dụng thuốc lá và các sản phẩm thuốc lá mới.

Từ đề xuất cấm trưng bày đến kiểm soát thuốc lá mới, yêu cầu xuyên suốt là chính sách phải đủ rõ để tuân thủ, đủ chặt để thực thi và đủ khả thi để tạo ra chuyển biến thực tế. Đây cũng là điều kiện để mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng được thực hiện hiệu quả, đồng thời giảm những vướng mắc không cần thiết đối với các hoạt động kinh doanh hợp pháp.