Sửa Luật Đấu thầu mở thêm cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam

Cơ hội tham gia thị trường mua sắm công của doanh nghiệp Việt Nam có thể được mở rộng nếu những đề xuất sửa đổi Luật Đấu thầu được Quốc hội thông qua. Đáng chú ý, dự thảo không chỉ hướng tới giảm các khâu thủ tục mà còn điều chỉnh chính sách ưu đãi, cách thức tổ chức lựa chọn nhà thầu và trách nhiệm của các bên trong quá trình thực hiện gói thầu.

Tại phiên họp ngày 6/11, Quốc hội khóa XVI thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Dự thảo được xây dựng gồm 8 chương, 59 điều, tập trung hoàn thiện tính đồng bộ của pháp luật, nâng cao hiệu quả đấu thầu, đơn giản hóa quy trình và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.

Quang cảnh phiên làm việc của Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI - Ảnh: https://quochoi.vn

Ưu tiên doanh nghiệp trong nước, mở rộng cơ hội cạnh tranh

Một trong những nội dung có ý nghĩa trực tiếp với cộng đồng doanh nghiệp là hoàn thiện cơ chế ưu tiên, ưu đãi trong hoạt động đấu thầu. Dự thảo bổ sung các nhóm được hưởng chính sách ưu đãi, gồm lao động là người cao tuổi, sản phẩm công nghệ cao, công nghệ chiến lược, hàng hóa có xuất xứ Việt Nam và doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Định hướng này nhằm đưa chính sách đấu thầu trở thành công cụ hỗ trợ phát triển năng lực sản xuất trong nước, thay vì chỉ dừng ở việc lựa chọn nhà cung cấp đáp ứng yêu cầu của từng gói thầu. Khi hàng hóa Việt Nam và doanh nghiệp nhỏ, vừa có thêm cơ chế ưu tiên phù hợp, cơ hội tiếp cận các dự án sử dụng vốn nhà nước có thể được cải thiện.

Đáng chú ý, dự thảo hoàn thiện quy định về đấu thầu quốc tế theo hướng ưu tiên tổ chức đấu thầu trong nước, góp phần tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các dự án, gói thầu. Theo nội dung Chính phủ trình Quốc hội, đối với những dự án có yêu cầu đặc thù cần sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài, dự thảo đặt ra yêu cầu nhà thầu nước ngoài liên danh với nhà thầu Việt Nam và sử dụng nhà thầu phụ trong nước nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với doanh nghiệp, đây là cơ hội mở rộng thị trường, tích lũy kinh nghiệm và từng bước tham gia những dự án có quy mô, yêu cầu kỹ thuật cao hơn. Tuy nhiên, ưu đãi về cơ chế không thay thế được năng lực thực tế. Doanh nghiệp vẫn phải chứng minh khả năng tài chính, nhân sự, công nghệ và kinh nghiệm triển khai để đáp ứng yêu cầu của từng gói thầu.

Trao quyền chủ động, nhà thầu phải chịu trách nhiệm toàn diện

Một điểm mới đáng chú ý khác là dự thảo làm rõ khái niệm nhà thầu, trong đó bổ sung cả “nhà thầu quản lý”. Quy định này hướng tới trao quyền chủ động hơn cho nhà thầu trong quản lý, tổ chức thực hiện gói thầu, đồng thời yêu cầu nhà thầu chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ, chi phí và hiệu quả.

Thay đổi này có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều dự án, gói thầu có yêu cầu kỹ thuật phức tạp, cần sự phối hợp của nhiều đơn vị và nhà cung cấp. Khi quyền chủ động được mở rộng, nhà thầu có thể linh hoạt hơn trong tổ chức công việc, điều phối nguồn lực và xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện.

Tuy nhiên, quyền chủ động lớn hơn cũng đồng nghĩa trách nhiệm quản lý không thể bị đẩy sang chủ đầu tư hoặc các đơn vị liên quan. Nhà thầu phải kiểm soát chặt tiến độ, chất lượng, chi phí và bảo đảm hiệu quả đầu ra theo cam kết. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp tham gia các gói thầu có giá trị lớn, thời gian thực hiện kéo dài hoặc sử dụng nhiều nhà thầu phụ.

Theo định hướng sửa đổi được Bộ Tài chính trình bày tại Quốc hội, dự thảo cũng hoàn thiện quy định về hợp đồng theo hướng tập trung vào các nguyên tắc cơ bản, tạo không gian để các bên thỏa thuận những nội dung phù hợp với pháp luật dân sự và pháp luật chuyên ngành. Cùng với đó, trách nhiệm của người có thẩm quyền, chủ đầu tư, bên mời thầu, nhà thầu và tổ chuyên gia được rà soát nhằm xác định rõ vai trò trong hoạt động đấu thầu.

Cắt thủ tục trung gian, rút ngắn thời gian triển khai dự án

Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) còn hướng tới lược bỏ một số quy trình trung gian được đánh giá không cần thiết, trong đó có thủ tục sơ tuyển, mời quan tâm, kế hoạch tổng thể lựa chọn nhà thầu và phương thức đấu thầu hai giai đoạn. Các hình thức lựa chọn nhà thầu cũng được đơn giản hóa nhằm giảm sự phân tán, chồng chéo trong quá trình áp dụng.

Với doanh nghiệp, việc rút gọn thủ tục có thể giúp giảm thời gian chuẩn bị hồ sơ, chi phí hành chính và nguồn lực phải bố trí cho quá trình tham gia đấu thầu. Đối với chủ đầu tư, quy trình tinh gọn cũng được kỳ vọng góp phần đẩy nhanh tiến độ lựa chọn nhà thầu, triển khai dự án và giải ngân vốn.

Dù vậy, đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa hạ thấp tiêu chuẩn cạnh tranh hoặc giảm yêu cầu kiểm soát. Dự thảo đồng thời hoàn thiện các quy định về hành vi bị cấm, tăng cường giám sát và trách nhiệm giải trình. Bộ Tài chính cũng đề cập việc bổ sung hành vi nâng khống giá gói thầu, hoàn thiện quy định về sử dụng nhà thầu phụ bất hợp pháp nhằm ngăn chặn tình trạng lợi dụng danh nghĩa nhà thầu phụ để chuyển nhượng thầu trái phép.

Đây là yêu cầu quan trọng để bảo đảm lợi ích của doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc. Một thị trường đấu thầu có thủ tục thông thoáng nhưng thiếu cơ chế giám sát sẽ dễ tạo ra lợi thế không bình đẳng, làm suy giảm cơ hội của những nhà thầu có năng lực thực chất.

Cơ hội mới đi cùng yêu cầu minh bạch và năng lực thực chất

Trước đó, trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính đã nhiều lần đề cập yêu cầu đơn giản hóa hình thức lựa chọn nhà thầu, đẩy mạnh đấu thầu điện tử và tăng cường giám sát dựa trên dữ liệu. Đây là những định hướng có liên hệ trực tiếp với việc nâng cao tính minh bạch và hiệu quả sử dụng vốn trong hoạt động đấu thầu.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, cơ chế ưu đãi và định hướng ưu tiên hàng hóa trong nước có thể tạo thêm dư địa tham gia thị trường. Nhưng để tận dụng cơ hội, doanh nghiệp cần chuẩn hóa hồ sơ năng lực, minh bạch thông tin về xuất xứ hàng hóa, bảo đảm chất lượng sản phẩm và xây dựng phương án tài chính phù hợp với yêu cầu thực hiện hợp đồng.

Đối với các nhà thầu lớn, việc mở rộng quyền chủ động trong quản lý gói thầu đòi hỏi hệ thống quản trị nội bộ đủ năng lực, nhất là kiểm soát chi phí, tiến độ và hoạt động của nhà thầu phụ. Lịch sử thực hiện hợp đồng và khả năng đáp ứng cam kết sẽ tiếp tục là yếu tố quan trọng tạo dựng uy tín trên thị trường.

Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) hiện vẫn trong quá trình được Quốc hội xem xét, thảo luận và hoàn thiện. Những đề xuất về ưu tiên doanh nghiệp trong nước, trao quyền cho nhà thầu quản lý và tinh giản thủ tục cho thấy định hướng chuyển từ quản lý nặng về quy trình sang nâng cao hiệu quả thực chất của hoạt động đấu thầu. Cơ hội cạnh tranh có thể rộng mở hơn, nhưng lợi thế cuối cùng vẫn thuộc về doanh nghiệp có năng lực, minh bạch và đủ khả năng chịu trách nhiệm đến cùng với gói thầu.