Chuyên gia Nguyễn Quang Huy: “Thời gian chờ” trong giao dịch thanh toán là lá chắn mới chống lừa đảo số

Trước làn sóng lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi và khó lường, đề xuất áp dụng cơ chế “thời gian chờ” trong một số giao dịch thanh toán đang trở thành chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm, thậm chí gây tranh luận trong dư luận. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quang Huy – CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, đây là một bước tiến hợp lý trong tư duy quản trị rủi ro của ngành ngân hàng, phản ánh sự thích ứng cần thiết trước những thay đổi nhanh chóng của môi trường số.

Theo phân tích của ông Nguyễn Quang Huy, cần nhìn nhận rõ bản chất của chính sách này không nằm ở việc làm chậm dòng tiền hay tạo thêm rào cản trong giao dịch, mà là thiết lập một “khoảng lặng an toàn” để bảo vệ người dùng trước những quyết định có thể bị chi phối bởi yếu tố tâm lý. Trong thực tế, không ít trường hợp khách hàng thực hiện chuyển tiền trong trạng thái hoang mang, bị thúc ép hoặc bị dẫn dắt bởi những kịch bản lừa đảo được dàn dựng tinh vi. Khi đó, chỉ một khoảng thời gian ngắn để suy nghĩ lại cũng có thể giúp họ tránh được những tổn thất lớn.

Ông Nguyễn Quang Huy – CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi.

Ông ông Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh rằng phần lớn các vụ lừa đảo hiện nay không xuất phát từ việc xâm nhập hệ thống ngân hàng mà đến từ việc khai thác điểm yếu con người. Các đối tượng lừa đảo ngày càng sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi như giả mạo cơ quan chức năng, nhân viên ngân hàng, người thân hoặc tận dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, Deepfake để tạo dựng lòng tin. Trong nhiều tình huống, chính khách hàng là người hoàn tất toàn bộ quy trình xác thực giao dịch, từ nhập mã OTP đến xác nhận sinh trắc học, khiến hệ thống ngân hàng gần như không có dấu hiệu bất thường để can thiệp ngay lập tức.

Trong bối cảnh đó, “thời gian chờ” được xem như một lớp phòng vệ mềm nhưng cần thiết. Đây không phải là biện pháp kỹ thuật cứng nhắc mà là một khoảng đệm giúp khách hàng có thêm thời gian tự kiểm tra lại quyết định của mình. Cũng theo ông Huy, khi đứng trước một giao dịch, người dùng hoàn toàn có thể tận dụng khoảng thời gian này để tự đặt câu hỏi: liệu mình có đang bị thúc ép hay không, giao dịch này có điều gì bất thường, và người nhận tiền có thực sự đáng tin cậy. Những câu hỏi tưởng chừng đơn giản này lại có thể đóng vai trò quyết định trong việc ngăn chặn hành vi lừa đảo.

Không chỉ dừng lại ở góc độ người dùng, cơ chế này còn mở ra cơ hội cho hệ thống ngân hàng vận hành hiệu quả hơn các công cụ phân tích rủi ro. Trong khoảng thời gian chờ, các thuật toán có thể rà soát, đối chiếu dữ liệu giao dịch theo thời gian thực, từ đó phát hiện những dấu hiệu bất thường và phát đi cảnh báo kịp thời. Điều này đặc biệt quan trọng khi các hành vi gian lận ngày càng được thiết kế để vượt qua những lớp bảo mật truyền thống.

Dẫu vậy, ông ông Nguyễn Quang Huy cũng lưu ý rằng việc triển khai cơ chế “thời gian chờ” cần được thiết kế linh hoạt, tránh áp dụng theo kiểu đồng loạt cho mọi giao dịch. Một hệ thống thanh toán hiện đại không thể vận hành hiệu quả nếu mọi giao dịch đều bị trì hoãn như nhau. Thay vào đó, cần có cách tiếp cận dựa trên phân tầng rủi ro, trong đó mỗi giao dịch được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố như giá trị chuyển tiền, lịch sử giao dịch giữa hai bên, mức độ quen thuộc của tài khoản thụ hưởng, thiết bị đăng nhập, vị trí địa lý hay thời điểm thực hiện.

Sự hỗ trợ của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đóng vai trò then chốt trong việc chấm điểm rủi ro theo thời gian thực. Nhờ đó, các giao dịch có mức độ rủi ro thấp vẫn có thể được xử lý ngay lập tức như hiện nay, trong khi những giao dịch có dấu hiệu bất thường sẽ được áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp, bao gồm xác thực bổ sung hoặc thời gian chờ ngắn. Chỉ những trường hợp rủi ro cao mới cần áp dụng cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn.

Một điểm đáng chú ý khác được ông Huy nhấn mạnh là “thời gian chờ” sẽ không phát huy hiệu quả nếu chỉ tồn tại như một khoảng đếm ngược thụ động. Thay vào đó, trong khoảng thời gian này, hệ thống cần chủ động tương tác với khách hàng thông qua các hình thức cảnh báo đa kênh như thông báo trên ứng dụng, tin nhắn SMS, email hoặc thậm chí cuộc gọi tự động. Việc này giúp nâng cao khả năng nhận diện rủi ro của khách hàng, đặc biệt trong những tình huống họ đang bị thao túng tâm lý.

Đối với các nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi, ông Huy cho rằng có thể cân nhắc mở rộng cơ chế xác minh thông qua người thân hoặc người được ủy quyền, trên cơ sở có sự đồng thuận từ trước của khách hàng. Đây là một hướng tiếp cận mang tính nhân văn, đặt yếu tố bảo vệ con người lên trên lợi ích về tốc độ xử lý giao dịch.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Quang Huy cũng khẳng định “thời gian chờ” chỉ là một mắt xích trong tổng thể hệ thống phòng chống gian lận tài chính. Về dài hạn, cần xây dựng một hệ sinh thái phòng vệ nhiều lớp, trong đó công nghệ đóng vai trò trung tâm. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để phân tích hành vi giao dịch, phát hiện bất thường từ sớm sẽ là chìa khóa nâng cao hiệu quả phòng ngừa.

Song song với đó, việc chia sẻ dữ liệu giữa các tổ chức tín dụng và cơ quan chức năng cũng cần được thúc đẩy để hình thành mạng lưới cảnh báo rộng khắp. Khi các dấu hiệu gian lận được nhận diện và lan tỏa trong toàn hệ thống, khả năng ngăn chặn sẽ được nâng cao đáng kể. Ngoài ra, việc minh bạch thông tin người thụ hưởng cũng là yếu tố quan trọng giúp khách hàng có thêm cơ sở để đưa ra quyết định trước khi chuyển tiền.

Ở góc nhìn rộng hơn, ông Nguyễn Quang Huy cho rằng sự phát triển của thanh toán số không thể tách rời yếu tố niềm tin. Một hệ thống dù nhanh đến đâu nhưng thiếu an toàn cũng khó có thể phát triển bền vững. Do đó, mục tiêu của hệ thống thanh toán hiện đại không chỉ là tối ưu tốc độ, mà phải đảm bảo đồng thời ba yếu tố: giao dịch thông thường được xử lý tức thời, giao dịch bất thường được cảnh báo sớm và giao dịch rủi ro cao được kiểm soát hiệu quả.

Khi khách hàng cảm thấy an toàn trong từng giao dịch, họ sẽ sẵn sàng tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái tài chính số. Đây chính là nền tảng quan trọng để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và góp phần phát triển kinh tế số một cách bền vững. Như ông Huy khẳng định, bài toán của ngành ngân hàng hiện nay không phải là lựa chọn giữa tốc độ và an toàn, mà là làm thế nào để đạt được cả hai mục tiêu đó thông qua công nghệ và cách tiếp cận phù hợp.