TS. Vũ Văn Ngọc: Doanh nghiệp Nhà nước phải cải tổ quản trị theo Temasek để tăng hiệu quả vốn

Khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) từ lâu được xem là trụ cột của nền kinh tế, đóng vai trò điều tiết tại các ngành xương sống như năng lượng, tài chính – ngân hàng, hạ tầng và viễn thông. Tuy vậy, theo TS. Vũ Văn Ngọc, Viện trưởng Viện Đào tạo Tiên tiến, Chất lượng cao & POHE, Đại học Kinh tế Quốc dân, hiệu quả hoạt động của DNNN vẫn chưa tương xứng với nguồn lực đang nắm giữ, và tiến trình tái cơ cấu chưa tạo tác động rõ rệt tới nền kinh tế. Ông cho rằng những hạn chế về mô hình quản trị và các vấn đề nội tại trong cơ chế đại diện đang khiến khu vực này khó bắt kịp yêu cầu cạnh tranh và hội nhập.

Theo phân tích của TS. Vũ Văn Ngọc, thách thức cốt lõi nằm trong cách thức quản trị, đặc biệt là xung đột lợi ích mô tả trong Học thuyết Đại diện (Jensen và Meckling, 1976). Khi quyền sở hữu thuộc Nhà nước nhưng quyền điều hành lại giao cho người đại diện, sự khác biệt mục tiêu có thể dẫn đến các quyết định đầu tư thiếu hiệu quả, phân tán nguồn lực hoặc theo đuổi lợi ích cục bộ. Điều này làm giảm hiệu quả sử dụng vốn của Nhà nước và ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của cả khu vực DNNN.

TS. Vũ Văn Ngọc, Viện trưởng Viện Đào tạo Tiên tiến, Chất lượng cao & POHE, Đại học Kinh tế Quốc dân.

Ông chỉ ra ba điểm nghẽn lớn trong quản trị doanh nghiệp nhà nước hiện nay. Trước hết là sự phân tán quyền đại diện chủ sở hữu giữa nhiều cơ quan, khiến quá trình ra quyết định chậm, thiếu nhất quán và khó truy trách nhiệm khi xảy ra thất thoát. Thứ hai, vai trò của Hội đồng thành viên hoặc Hội đồng quản trị chưa phát huy đầy đủ khi thiếu sự tách bạch giữa quản trị và điều hành, đồng thời thiếu vắng thành viên độc lập có chuyên môn từ khu vực tư nhân hoặc quốc tế. Thứ ba, việc đầu tư còn dàn trải, thậm chí ngoài ngành, dẫn tới rủi ro lớn và làm giảm hiệu quả sử dụng vốn.

Để khắc phục những điểm nghẽn mang tính hệ thống này, TS. Vũ Văn Ngọc đề xuất một chiến lược đổi mới toàn diện mô hình quản trị theo hướng tiếp cận các chuẩn mực quốc tế. Giải pháp đầu tiên và cũng quan trọng nhất là tập trung quyền đại diện chủ sở hữu về một đầu mối chuyên nghiệp. Ông cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi mô hình Temasek Holding của Singapore, hoặc mở rộng vai trò của SCIC theo hướng tập trung, tách bạch và chuyên nghiệp hơn. Điều này không chỉ rút ngắn quy trình ra quyết định mà còn tăng mức độ chịu trách nhiệm và tính minh bạch trong giám sát.

Tiếp đó, ông nhấn mạnh việc áp dụng đầy đủ chuẩn mực quản trị của OECD. Điều này bao gồm việc nâng cao vai trò của Hội đồng quản trị thông qua việc tăng số lượng thành viên độc lập, bổ sung các tiểu ban chuyên môn như nhân sự, kiểm toán và chiến lược, cùng với hệ thống đánh giá hiệu quả theo KPI minh bạch, dựa trên hiệu suất và rủi ro thay vì các quy trình hành chính.

Một trụ cột khác trong cải cách là đổi mới mạnh mẽ cơ chế nhân sự. TS. Vũ Văn Ngọc cho rằng để giải quyết tận gốc vấn đề đại diện, DNNN phải được phép thuê CEO và lãnh đạo cấp cao từ khu vực tư nhân hoặc quốc tế theo cơ chế thị trường, với mức đãi ngộ tương xứng. Điều này giúp thu hút nhân tài, nâng cao năng lực quản trị và hạn chế các xung đột nội bộ.

Ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết trong việc đổi mới phân bổ và giám sát vốn đầu tư. DNNN phải tập trung vốn vào lĩnh vực cốt lõi đã xác định rõ, tránh đầu tư dàn trải; đồng thời tăng trách nhiệm giải trình của lãnh đạo với hiệu quả sử dụng vốn và hoàn thiện cơ chế kiểm toán nội bộ.

TS. Vũ Văn Ngọc khẳng định, những cải cách này không chỉ xuất phát từ yêu cầu của pháp luật như Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước, mà còn là bước đi chiến lược nhằm tối ưu hóa hiệu quả đồng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh cho khu vực kinh tế then chốt. Đổi mới quản trị không chỉ thúc đẩy phát triển bền vững mà còn củng cố vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong giai đoạn phát triển mới.