Cơn sốt năng lượng sạch toàn cầu đang đẩy nhu cầu về 17 nguyên tố đất hiếm tăng phi mã đến năm 2030 và tầm nhìn 2050, đặc biệt trong các ngành công nghệ lõi như sản xuất chip, xe điện và pin lithium.
Trong chuỗi cung ứng này, Việt Nam sở hữu vị thế đáng mơ ước với 3,5 triệu tấn oxit đất hiếm, xếp trên cả Mỹ (1,9 triệu tấn) và chỉ đứng sau các cường quốc như Trung Quốc (44 triệu tấn), Brazil (21 triệu tấn) và Ấn Độ (7,2 triệu tấn). Toàn bộ "kho báu" này được xác định phân bổ chủ yếu ở vùng Tây Bắc với các mỏ chiến lược như Đông Pao, Nam Nậm Xe, Bắc Nậm Xe và Yên Phú.
 |
| Đất hiếm là tên gọi của một loại khoáng sản tập hợp 17 nguyên tố hóa học có giá trị cực kỳ quan trọng và là nguồn nguyên liệu không thể thiếu trong lĩnh vực công nghệ cao như: điện thoại thông minh, máy tính, ô tô, động cơ máy móc, tuabin gió, thiết bị y tế... |
Tuy nhiên, thực tế tại các doanh nghiệp nắm quyền khai thác lại vô cùng nhiều vấn đề. Công ty cổ phần Đất hiếm Lai Châu - Vimico (Lavreco) - đơn vị quản lý Đông Pao, mỏ đất hiếm lớn nhất Việt Nam với trữ lượng cấp phép 1,1 triệu tấn TR2O3 - vừa bị thu hồi Giấy chứng nhận đầu tư và chấm dứt hoạt động dự án. Suốt nhiều năm qua, Lavreco (vốn do Tổng Công ty Khoáng sản Vimico nắm 55% cổ phần) không thể đưa mỏ vào khai thác do nghẽn công nghệ, thiếu vốn và bế tắc thị trường đầu ra.
Bức tranh tại cụm mỏ Bắc và Nam Nậm Xe cũng không mấy sáng sủa. Mỏ Bắc Nậm Xe với trữ lượng hơn 7,5 triệu tấn quặng dù đã được UBND tỉnh Lai Châu chấp thuận chủ trương đầu tư cho Công ty TNHH xây dựng Hưng Hải với công suất thiết kế 600.000 tấn/năm, nhưng đến nay dự án vẫn dừng lại ở bước tham vấn báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM). Đáng chú ý, cơ cấu sở hữu của doanh nghiệp này vừa biến động lớn vào tháng 1/2026 khi ông trùm Trần Đình Hải chia đều 99,42% cổ phần cho 3 cá nhân khác. Trong khi đó, mỏ Nam Nậm Xe với ước tính 172.000 tấn đất hiếm đến nay vẫn chưa được phê duyệt trữ lượng chính thức dù đã hết hạn thăm dò từ năm 2012.
 |
| Các mỏ có hàm lượng cao (nồng độ các nguyên tố đất hiếm cao hơn) giúp giảm chi phí khai thác. Các mỏ có hàm lượng thấp đòi hỏi nhiều quy trình xử lý hơn, làm tăng chi phí. |
Bức tranh xám nhất là câu chuyện tại mỏ đất hiếm Yên Phú (Yên Bái). Đại án hình sự xảy ra tại Công ty cổ phần Tập đoàn Thái Dương đã chính thức khép lại với án tù 14 năm 6 tháng dành cho Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Đoàn Văn Huấn. Cơ quan Điều tra làm rõ doanh nghiệp này đã khai thác và tiêu thụ trái phép hơn 11 triệu kg quặng đất hiếm và gần 153 triệu kg quặng sắt, trị giá 632 tỷ đồng, tuồn tiền ra ngoài sổ sách 28 tỷ đồng và gây thất thoát hàng tỷ đồng tiền thuế của Nhà nước.
Hệ lụy của đại án này găm thẳng vào Công ty cổ phần Đất hiếm Việt Nam (VTRE) - doanh nghiệp duy nhất trong nước vận hành nhà máy tuyển đất hiếm. Chủ tịch VTRE Lưu Anh Tuấn vừa bị tòa tuyên phạt 16 năm tù với hai tội danh "Buôn lậu" và "Vi phạm quy định về kế toán". VTRE vốn không có mỏ, phải nhập khẩu 100% nguyên liệu tinh chế từ Úc, Nga. Để có hàng xuất khẩu, ông Tuấn đã gom hơn 3,5 triệu kg quặng lậu của Thái Dương Group, trộn thêm muối carbonate Trung Quốc để chế biến ra 482.000kg oxit đất hiếm hàm lượng TREO trên 95%. Khối lượng hàng này sau đó được xuất lậu cho 4 đối tác tại Nhật Bản, Áo, Trung Quốc với tổng trị giá gần 380 tỷ đồng thông qua việc khai báo sai mã hàng hóa và vi phạm nghiêm trọng quy định hải quan, làm thất thu của ngân sách hơn 4 tỷ đồng tiền thuế.
Nghịch lý một quốc gia có trữ lượng đất hiếm top đầu thế giới nhưng doanh nghiệp đầu nguồn phải đi mua quặng lậu, trộn nguyên liệu ngoại rồi buôn lậu ra nước ngoài đã phơi bày lỗ hổng chí mạng về quản lý và công nghệ chế biến sâu. Nếu không sớm chuẩn hóa quy trình từ khâu cấp phép, giám sát khai thác đến bảo hộ công nghệ sau thu hoạch, kho báu triệu tấn của Việt Nam sẽ vẫn ngủ yên dưới lòng đất, hoặc tiếp tục chảy máu lậu ra nước ngoài thông qua những pháp nhân sai phạm.
