Nghị định 109/2026/NĐ-CP: Giới hạn nào cho quản lý hành chính đối với Luật sư?

Vị thế hiến định và tính độc lập của nghề Luật sư

Theo quan điểm của Luật sư Bùi Văn Thành – Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới, trong Nhà nước pháp quyền, luật sư giữ vai trò then chốt trong cơ chế tranh tụng và kiểm soát quyền lực công.

Luật sư Bùi Văn Thành – Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới.

Khoản 4 Điều 31 Hiến pháp 2013 đã khẳng định quyền bào chữa là quyền hiến định, và luật sư chính là chủ thể hỗ trợ thực hiện quyền đó. Do đó, tính độc lập nghề nghiệp, quyền phản biện và quyền tranh tụng là những yếu tố cốt lõi không thể tách rời của một nền tư pháp văn minh.

Luật sư Thành cho rằng, mọi cơ chế quản lý nhà nước đối với luật sư cần được xem xét dưới góc độ bảo vệ quyền hiến định của người bị buộc tội. Nếu luật sư mất đi sự độc lập trước áp lực hành chính quá mức, nguyên tắc tranh tụng sẽ suy giảm, trực tiếp ảnh hưởng đến sự công bằng của nền tư pháp.

Nguy cơ xung đột lợi ích và “hành chính hóa” chuẩn mực đạo đức

Nghị định 109/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 18/5/2026) đang gây lo ngại khi mở rộng mạnh thẩm quyền xử phạt cho chính quyền địa phương cấp cơ sở.

Đặc biệt, việc trao thẩm quyền xử phạt luật sư cho Chủ tịch UBND cấp xã bị coi là tạo ra nguy cơ xung đột lợi ích mang tính cấu trúc. Thực tế, luật sư thường xuyên tham gia khiếu kiện hành chính, phản biện các quyết định của chính quyền địa phương để bảo vệ công dân. Việc cơ quan bị khiếu kiện lại có quyền xử phạt người bảo vệ quyền lợi cho công dân là một nghịch lý pháp lý.

Đáng chú ý nhất là quy định xử phạt hành chính đối với hành vi “ứng xử, phát ngôn làm ảnh hưởng đến hình ảnh, uy tín nghề luật sư”. Đây là biểu hiện của việc hành chính hóa các chuẩn mực đạo đức vốn thuộc không gian tự quản của Liên đoàn Luật sư và các Đoàn luật sư. Nếu các phát ngôn phản biện mạnh mẽ tại tòa hoặc trên báo chí bị diễn giải rộng thành vi phạm hành chính, luật sư sẽ rơi vào trạng thái "tự kiểm duyệt", gây tổn thương nghiêm trọng đến quyền tranh tụng.

Kiến nghị để bảo vệ tính độc lập của luật sư

Luật sư Thành nhấn mạnh, bảo vệ tính độc lập của luật sư chính là bảo vệ quyền con người. Một nền tư pháp hiện đại không thể yêu cầu luật sư vừa phản biện quyền lực công vừa phải loay hoay trong vòng xoáy “an toàn hành chính”.

Từ những bất cập nêu trên, nhiều luật sư và giới học thuật đã đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện khung pháp lý và bảo đảm tính độc lập của nghề luật sư, gồm:

Rà soát lại thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã, đặc biệt là các chế tài nặng như tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề hoặc đình chỉ hoạt động.

Thu hẹp phạm vi các hành vi định tính như “ứng xử”, “phát ngôn”. Chỉ nên xử phạt các hành vi cụ thể có hậu quả rõ ràng, tuyệt đối không can thiệp vào hoạt động tranh tụng hợp pháp.

Tăng cường vai trò của Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các Đoàn luật sư trong cơ chế kỷ luật nghề nghiệp, thay vì lạm dụng công cụ hành chính.

Phân định rõ ràng các loại trách nhiệm: kỷ luật nghề nghiệp, hành chính và hình sự; tránh việc chuyển hóa chuẩn mực đạo đức thành vi phạm pháp luật.

Xây dựng cơ chế bảo vệ tính độc lập của luật sư tương thích với Hiến pháp 2013 và các chuẩn mực quốc tế về xét xử công bằng.

Những tiếng nói đồng thuận

Không chỉ Luật sư Bùi Văn Thành, nhiều luật sư khác cũng đã có các kiến nghị chuyên sâu liên quan đến Nghị định 109.

Luật sư Trần Đại Lâm- Công ty Luật TNHH ANVI.

Luật sư Trần Đại Lâm – Công ty Luật TNHH ANVI kiến nghị Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Bộ Tư pháp xem xét tạm thời lùi hiệu lực thi hành Nghị định 109 để tiếp tục rà soát, sửa đổi các quy định có nguy cơ ảnh hưởng đến tính độc lập của nghề luật sư; trường hợp không lùi hiệu lực thì cần ban hành văn bản sửa đổi, bổ sung hoặc hướng dẫn chính thức trước khi Nghị định được áp dụng trên thực tế.

Đồng thời, Luật sư Trần Đại Lâm cũng đề xuất giao thẩm quyền áp dụng biện pháp đình chỉ hoặc tước quyền hành nghề luật sư cho Tòa án hoặc các thiết chế tự quản nghề nghiệp như Đoàn Luật sư và Liên đoàn Luật sư nhằm bảo đảm tính khách quan, độc lập và phù hợp với tính chất đặc thù của nghề luật sư.

Ngoài những kiến nghị nêu trên, Luật sư Lê Ngọc Luân – Giám đốc Công ty Luật TNHH Chìa Khóa Vàng cũng bày tỏ lo ngại về các quy định phòng, chống rửa tiền áp dụng đối với luật sư tại Điều 22 Nghị định 109/2026/NĐ-CP.

Theo ông, nhiều quy định hiện được xây dựng theo mô hình quản trị dành cho ngân hàng và tổ chức tài chính, trong khi phần lớn tổ chức hành nghề luật sư tại Việt Nam có quy mô nhỏ, không có đủ hệ thống, chuyên môn và điều kiện kỹ thuật để thực hiện các yêu cầu như phân loại khách hàng theo rủi ro, nhận diện giao dịch đáng ngờ hay kiểm soát “danh sách đen”.

Vì vậy, Luật sư Lê Ngọc Luân kiến nghị cần tiếp tục rà soát, đánh giá tính khả thi của các quy định này nhằm bảo đảm phù hợp với đặc thù hoạt động nghề luật sư và tránh tạo ra các nghĩa vụ vượt quá khả năng thực thi trên thực tế.

Tranh luận xung quanh Nghị định 109/2026/NĐ-CP cho thấy yêu cầu cấp thiết phải cân bằng giữa quản lý nhà nước và bảo đảm tính độc lập của nghề luật sư. Bởi lẽ, khi luật sư không còn đủ độc lập để phản biện quyền lực công, người bị ảnh hưởng cuối cùng không chỉ là giới hành nghề luật sư mà còn là quyền tiếp cận công lý của người dân.