TS. Hồng Duyên: Cuộc chơi đã thay đổi luật – doanh nghiệp Việt không còn quyền trì hoãn lựa chọn

Trong một thế giới vận hành bởi dữ liệu, AI và tính minh bạch, doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước câu hỏi lớn thực sự chúng ta đã xây dựng đủ năng lực thực chất để tồn tại và tăng trưởng hay chưa?

Nhiều người nghĩ rằng những thay đổi về hải quan, tiêu chuẩn quốc tế hay các chính sách thương mại chỉ là điều chỉnh kỹ thuật. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đây là dấu hiệu của một cuộc chuyển đổi lớn hơn rất nhiều, thế giới đang dịch chuyển từ nền kinh tế vận hành bằng sự linh hoạt của con người sang nền kinh tế vận hành bằng dữ liệu, tiêu chuẩn và năng lực thực chất.

Doanh nghiệp Việt trước ngã rẽ sống còn: Lớn chưa chắc đã mạnh.

Trong nhiều năm qua, nền kinh tế Việt Nam phát triển dựa trên những lợi thế rõ ràng như lao động giá rẻ, vị trí địa lý thuận lợi, dòng vốn FDI dịch chuyển khỏi Trung Quốc và chính sách mở cửa. Mô hình này đã tạo nên một giai đoạn tăng trưởng rất đáng tự hào. Tuy nhiên, vấn đề của mọi lợi thế là khi ai cũng nhìn thấy thì nó không còn là lợi thế nữa.

Cuộc cạnh tranh trong khu vực đang thay đổi rất nhanh. Lương lao động sản xuất tại Campuchia hiện khoảng 2 USD/giờ, thấp hơn gần 30% so với Việt Nam. Indonesia sở hữu thị trường gần 280 triệu dân tạo ra lợi thế lớn về quy mô. Trong khi đó, Ấn Độ đào tạo khoảng 1,5 triệu kỹ sư và kỹ sư công nghệ mỗi năm, trở thành nguồn cung nhân lực chất lượng cao hàng đầu thế giới.

Trong khi đó, nhiều ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vẫn có tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa thấp và phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu hoặc linh kiện nhập khẩu. Điều đó có nghĩa là chúng ta tăng trưởng nhanh nhưng vẫn đang đứng ở phần giữa của chuỗi giá trị toàn cầu – vị trí dễ tổn thương nhất khi chuỗi cung ứng thế giới thay đổi.

Điều đáng nói là thách thức hiện nay không chỉ đến từ bên ngoài, thách thức đang xuất hiện ngay bên trong doanh nghiệp.

Tiến sĩ Hồng Duyên chia sẻ câu chuyện của một học viên trong lớp. Doanh nghiệp của anh học viên có quy mô hơn 5.000 tỷ đồng nhưng có một nhánh kinh doanh đang lỗ gần 300 tỷ đồng. Mỗi ngày trôi qua, khoản lỗ ấy tiếp tục bào mòn ngân sách và sức lực của cả tập đoàn nhưng anh không dám buông tay.

Người ngoài có thể dễ dàng nói: “Cắt đi”, “Tái cấu trúc đi”, “Đóng lại đi”. Nhưng Tiến sĩ Hồng Duyên cho rằng có những vấn đề không thể giải bằng vài con số trên phần mềm.

Chuyên gia chia sẻ: “Có những nhánh kinh doanh không phải là cành cây. Nó là một nhánh xương sườn đang cùng nâng đỡ cả cơ thể. Và khi cắt nó đi, câu hỏi không phải nhánh đó có đau hay không, mà là liệu xương sống còn đủ sức chống đỡ cả cơ thể đã quá nặng nề và phức tạp hay không.”

Câu chuyện đó không còn là câu chuyện của một doanh nghiệp. Đó là hình ảnh của rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện nay.

Trong nhiều năm, chúng ta mở rộng rất nhanh: thêm công ty con, thêm dự án, thêm ngành nghề, thêm nhân sự và thêm đầu tư. Khi thị trường thuận lợi, tất cả tạo cảm giác doanh nghiệp đang lớn mạnh. Nhưng khi chu kỳ kinh tế thay đổi, AI bắt đầu thay thế các công việc lặp lại, chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển và tiêu chuẩn quốc tế ngày càng siết chặt hơn, nhiều doanh nghiệp mới nhận ra: không phải thứ gì lớn lên cũng là tăng trưởng. Có những thứ chỉ là trọng lượng.

Theo Tiến sĩ Hồng Duyên, nhiều doanh nghiệp đang nhìn sai bản chất vấn đề. Họ nghĩ thách thức nằm ở thuế quan, AI hay chính sách. Nhưng đó chỉ là phần nổi. Vấn đề thực sự nằm ở việc mô hình vận hành của doanh nghiệp có còn phù hợp với thế giới mới hay không. Chuyên gia nhận định: “Trong một thế giới mà AI có thể xử lý hàng triệu dữ liệu mỗi giây, doanh nghiệp không thể tiếp tục quản lý bằng trí nhớ của lãnh đạo hoặc kinh nghiệm cá nhân.”

Và một câu cũng rất đáng suy ngẫm, bà nhắc lại: “Khủng hoảng không giết doanh nghiệp, cấu trúc yếu mới giết chết doanh nghiệp.”

Thị trường lao động hiện nay cũng đang gửi đi tín hiệu rất rõ. Câu hỏi không phải là thị trường tốt hay xấu, mà là thị trường đang thưởng cho ai. Theo khảo sát trong ngành thiết kế kỹ thuật, thời gian xử lý đơn hàng CAD/BIM (đơn hàng thiết kế kỹ thuật và mô hình thông tin công trình) hiện kéo dài gần gấp đôi so với năm 2024 do lượng outsourcing (thuê ngoài) từ Nhật Bản tăng khoảng 65%. Điều này phản ánh nhu cầu rất lớn đối với nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.

Hiện nay kỹ sư tự động hóa liên tục được săn đón. Chuyên gia dữ liệu được trả lương cao hơn. Trong khi đó, nhiều công việc lặp lại ở khối hành chính, kế toán hay vận hành đang chịu áp lực rất lớn từ AI. Đây không phải là dấu hiệu suy thoái. Đây là dấu hiệu của một nền kinh tế đang trưởng thành.

TS. Hồng Duyên: Thế giới đổi luật chơi và vì sao doanh nghiệp Việt phải thay đổi ngay từ hôm nay?

Chuyên gia Hồng Duyên nhấn mạnh có ba năng lực doanh nghiệp Việt không thể trì hoãn xây dựng:

Thứ nhất, tuân thủ và minh bạch về chuẩn hóa dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, quản trị quy trình.

Thứ hai, tạo giá trị riêng về đầu tư vào R&D, thiết kế, thương hiệu và năng lực cốt lõi.

Thứ ba, quản trị và thích ứng về nâng cao năng lực dự báo, học nhanh và tái cấu trúc.

Cuối cùng, doanh nghiệp Việt cần trả lời ba câu hỏi lớn: Chúng ta thực sự muốn đi đến đâu? Con đường nào là tốt nhất để đi đến đó? Và chúng ta đang có những nguồn lực gì để biến điều đó thành hiện thực?

Có một sự thật cần được chấp nhận: thời kỳ tăng trưởng dễ dàng đang dần khép lại. Giai đoạn tiếp theo sẽ đòi hỏi năng lực thay vì ưu đãi, hệ thống thay vì cá nhân, dữ liệu thay vì cảm tính và giá trị thực thay vì lợi thế ngắn hạn.

Trong một thế giới mà chỉ cần sai một ký tự có thể khiến cả một lô hàng bị từ chối, thì cũng chỉ cần đúng một lựa chọn chiến lược có thể thay đổi vận mệnh của cả doanh nghiệp. Tương lai sẽ không thuộc về doanh nghiệp lớn nhất hay lâu đời nhất. Tương lai sẽ thuộc về những doanh nghiệp chủ động hành động trước khi bị buộc phải hành động. Cũng như, “cá nhanh sẽ nuốt cá chậm” chứ không chỉ là “cá lớn nuốt cá bé”.