TS. Lê Quang Thuận: Quản trị doanh nghiệp Nhà nước theo OECD để khơi thông 12 triệu tỷ vốn

Tại Diễn đàn “Doanh nghiệp Nhà nước: Nâng cao năng lực cạnh tranh và vai trò dẫn dắt” diễn ra ngày 20/11/2025. Theo TS. Lê Quang Thuận, Viện Chiến lược Chính sách Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính), nguyên nhân cốt lõi nằm ở công tác quản trị công ty trong doanh nghiệp nhà nước (DNNN) còn chậm đổi mới, chưa tiệm cận với thông lệ quốc tế và thiếu tính công khai, minh bạch.

DNNN, được định nghĩa là tổ chức kinh tế do Nhà nước nắm giữ quyền kiểm soát, tồn tại ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Hiệu quả của khu vực này, từ việc hiện thực hóa mục tiêu kinh doanh đến việc thực thi các mục tiêu công ích của Nhà nước, đều phụ thuộc vào chất lượng của công tác quản trị. Để giải quyết thách thức này, TS. Lê Quang Thuận phân tích sâu về Hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) về Quản trị Công ty trong DNNN và đưa ra những khuyến nghị cụ thể cho Việt Nam.

TS. Lê Quang Thuận, Viện Chiến lược Chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính (Ảnh: Phan Chính)

Cũng theo TS. Lê Quang Thuận, hướng dẫn của OECD tập trung vào bảy nguyên tắc cốt lõi, bắt đầu từ việc Nhà nước phải xác định rõ lý do sở hữu từng DNNN, đảm bảo phương án sở hữu phải hiệu quả hơn phương án không sở hữu, mang lại lợi ích cho cộng đồng và nền kinh tế. Sự rõ ràng này phải được rà soát định kỳ.

Nguyên tắc thứ hai là về việc Nhà nước thực hiện vai trò chủ sở hữu. Theo OECD, Chính phủ cần đơn giản hóa các hình thức pháp lý của DNNN, đảm bảo DNNN có quyền tự chủ hoàn toàn trong hoạt động kinh doanh và hạn chế sự can thiệp của Chính phủ vào điều hành. Quan trọng nhất, việc thực hiện quyền sở hữu nhà nước phải rõ ràng, tách bạch với quyền quản lý nhà nước và được tập trung tại một cơ quan chủ sở hữu có năng lực. Khuôn khổ thể chế, pháp luật phải đảm bảo sân chơi bình đẳng, không có sự phân biệt đối xử và DNNN phải tuân thủ các điều kiện cạnh tranh về tiếp cận tài chính.

Về Khuôn khổ thể chế, pháp luật, OECD yêu cầu khi DNNN vừa thực hiện nhiệm vụ kinh doanh vừa thực hiện nhiệm vụ công ích, cần phải đáp ứng chuẩn mực cao về công khai, minh bạch; hạch toán rõ ràng doanh thu, chi phí từ các nhiệm vụ đó, đồng thời các chi phí liên quan đến nhiệm vụ công ích phải được Nhà nước chi trả và công bố rõ ràng.

Nguyên tắc thứ tư nhấn mạnh đến Đối xử công bằng giữa các cổ đông và các nhà đầu tư khác. Mọi giao dịch giữa Nhà nước và DNNN phải thực hiện theo cơ chế thị trường. Quy chế quản trị công ty của quốc gia cần được áp dụng cho tất cả DNNN niêm yết và chưa niêm yết. Khi DNNN thực hiện nhiệm vụ công, phải luôn sẵn sàng cung cấp đầy đủ thông tin về việc này cho các cổ đông khác, đảm bảo lợi ích của các bên đối tác được bảo vệ khách quan.

Nguyên tắc thứ năm là về Công bố thông tin và tính minh bạch. DNNN phải công bố thông tin tài chính và phi tài chính theo chuẩn mực quốc tế. Báo cáo tài chính phải được kiểm toán độc lập theo tiêu chuẩn chất lượng cao, và Kiểm toán Nhà nước không thể thay thế cho kiểm toán độc lập. Cơ quan chủ sở hữu cũng nên có báo cáo tổng hợp năm về các DNNN và công bố công khai.

Thứ sáu, về Thành phần và trách nhiệm của Hội đồng Quản trị (HĐQT), HĐQT phải được giao nhiệm vụ, thẩm quyền rõ ràng và chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả hoạt động. HĐQT cần có toàn quyền bổ nhiệm Tổng Giám đốc điều hành (CEO). Cơ cấu thành viên HĐQT phải bảo đảm ra quyết định khách quan, độc lập, với sự hiện diện của các thành viên độc lập. Chủ tịch HĐQT không được kiêm nhiệm Tổng Giám đốc, và cần có cơ chế giải quyết xung đột lợi ích, ngăn ngừa can thiệp chính trị. HĐQT cần thành lập các ban chuyên môn (kiểm toán, rủi ro, tiền lương) và thực hiện đánh giá hiệu quả hoạt động hàng năm.

Cuối cùng, nguyên tắc thứ bảy đề cập đến DNNN và phát triển bền vững (PTBV). Nhà nước cần đặt mục tiêu PTBV đối với DNNN và yêu cầu HĐQT xem xét đầy đủ các rủi ro, cơ hội liên quan đến PTBV. DNNN phải tuân thủ cơ chế báo cáo và công bố thông tin liên quan đến PTBV, đồng thời công nhận và tôn trọng quyền của các bên liên quan được pháp luật công nhận, thể hiện trách nhiệm xã hội tiên phong.

Dựa trên các nguyên tắc của OECD, TS. Lê Quang Thuận đưa ra sáu khuyến nghị quan trọng cho Việt Nam:

Một là, đảm bảo quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm và tính độc lập của HĐQT.

Hai là, nâng cao trách nhiệm, tính chuyên nghiệp và hiệu quả trong thực hiện chức năng đại diện Chủ sở hữu Nhà nước.

Ba là, minh bạch hóa mục tiêu đầu tư kinh doanh của chủ sở hữu nhà nước và mục tiêu hoạt động của từng DNNN.

Bốn là, đảm bảo lợi ích của nhà đầu tư và các bên có liên quan.

Năm là, minh bạch hóa hoạt động và kết quả kinh doanh của DNNN.

Sáu là, DNNN phải tiên phong thực hiện trách nhiệm xã hội, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

“Việc áp dụng các chuẩn mực quản trị quốc tế không chỉ giúp DNNN Việt Nam nâng cao hiệu suất sinh lời, mà còn là bước đi chiến lược để khơi thông nguồn lực khổng lồ đang nắm giữ, từ đó thực sự phát huy vai trò dẫn dắt và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”, TS Lê Quang Thuận chia sẻ.