Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu: Làm rõ quyền tự chủ, nâng hiệu quả doanh nghiệp nhà nước

Làm rõ cơ chế “xin ý kiến”, trao quyền thực chất cho doanh nghiệp

Chia sẻ về những điểm mới trong Luật số 68, ông Phan Đức Hiếu – Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội – cho rằng một trong những vấn đề cốt lõi từng gây nhiều lúng túng trong thực tiễn chính là cách hiểu và vận hành cơ chế “xin ý kiến”. Trước đây, quy định chưa phân định rõ việc xin ý kiến là để tham khảo hay mang tính quyết định, dẫn đến tình trạng không xác định được trách nhiệm cuối cùng thuộc về chủ thể nào.

Theo ông Hiếu, tinh thần xuyên suốt của Luật số 68 lần này là làm rõ ranh giới giữa quyền phê duyệt và quyền quyết định. Cơ quan đại diện chủ sở hữu được xác định rõ vai trò với hai chức năng chính. Thứ nhất là thẩm định và phê duyệt những nội dung thuộc thẩm quyền. Sau khi được phê duyệt, doanh nghiệp sẽ là đơn vị ban hành quyết định và tổ chức triển khai thực hiện. Điều này giúp tách bạch trách nhiệm, tránh tình trạng “vừa xin vừa chờ” như trước đây.

Thứ hai, đối với những nội dung đã được phân cấp, phân quyền, doanh nghiệp được toàn quyền quyết định và tự chịu trách nhiệm. Sau đó, doanh nghiệp chỉ cần thông báo để cơ quan đại diện chủ sở hữu thực hiện chức năng giám sát, chứ không can thiệp vào quá trình ra quyết định. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong việc trao quyền tự chủ thực chất cho doanh nghiệp nhà nước.

Ông Hiếu nhấn mạnh rằng, điểm thay đổi này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật trong quản lý mà còn tạo ra sự chuyển biến về tư duy điều hành. Doanh nghiệp không còn phụ thuộc quá nhiều vào quy trình xin ý kiến nhiều tầng nấc, từ đó nâng cao tính chủ động và khả năng phản ứng nhanh trước biến động thị trường.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng phạm vi phân cấp, phân quyền cần tiếp tục được rà soát trong quá trình thực thi. Nếu thực tế cho thấy quyền hạn hiện tại chưa đủ để doanh nghiệp chủ động hoàn thành nhiệm vụ, hoàn toàn có thể mở rộng thêm. Đồng thời, các văn bản hướng dẫn thi hành phải bám sát tinh thần của luật, tránh việc thu hẹp quyền tự chủ mà Luật số 68 đã thiết kế.

Ông Phan Đức Hiếu – Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội.

Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Không chỉ là giảm số lượng

Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, ông Phan Đức Hiếu cho rằng điều quan trọng trong giai đoạn tới là cần thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Theo ông, tái cơ cấu không đơn thuần là việc sáp nhập, giải thể hay thoái vốn nhằm giảm số lượng doanh nghiệp, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của khu vực kinh tế nhà nước.

Quan điểm này bám sát tinh thần của Nghị quyết 79, trong đó xác định doanh nghiệp nhà nước phải đóng vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nền kinh tế. Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Hiếu đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất là xử lý dứt điểm các tồn đọng kéo dài về tài chính, pháp lý và đất đai. Đây được xem là những “nút thắt” lớn nhất đang cản trở tiến trình cổ phần hóa và tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chưa được góp đủ, phương án sử dụng đất chưa rõ ràng, hoặc tài sản chưa được xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao. Những vấn đề này không chỉ làm chậm tiến độ tái cơ cấu mà còn tiềm ẩn rủi ro thất thoát tài sản nhà nước.

Ông đề xuất Bộ Tài chính cần tiến hành rà soát toàn diện các vướng mắc, phân loại theo thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ ngành liên quan ban hành cơ chế xử lý phù hợp. Thậm chí, có thể nghiên cứu một nghị quyết đặc thù nhằm giải quyết triệt để các tồn tại kéo dài nhiều năm.

Thứ hai là nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo hướng tiếp cận thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, ông Hiếu cho rằng Việt Nam không nên áp dụng máy móc các nguyên tắc quản trị của OECD mà cần chọn lọc những nội dung phù hợp với điều kiện thực tế. Sau khi lựa chọn, các nguyên tắc này cần được thể chế hóa thành quy định pháp luật cụ thể, đặc biệt trong các vấn đề như tuyển dụng lãnh đạo chuyên nghiệp, xây dựng hội đồng quản trị độc lập và áp dụng các chuẩn mực quản trị hiện đại.

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý về quản trị sẽ giúp doanh nghiệp nhà nước nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và khả năng cạnh tranh, đồng thời tạo niềm tin cho nhà đầu tư và thị trường.

Thứ ba là chuyển mạnh từ phương thức tái cơ cấu mang tính hành chính sang cơ chế thị trường. Theo ông Hiếu, việc thoái vốn hay bán cổ phần không nên thực hiện theo kế hoạch cứng nhắc mà cần dựa trên tín hiệu và nhu cầu của thị trường. Nhà đầu tư thường quan tâm đến triển vọng kinh doanh và khả năng sinh lời trong tương lai hơn là giá trị tài sản hiện tại, do đó cách tiếp cận thị trường sẽ giúp tối ưu hóa giá trị thu về.

Trên cơ sở đó, ông đề xuất cần sớm nâng cấp Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp. Mô hình này sẽ cho phép quản lý danh mục vốn linh hoạt hơn, chủ động mua bán và tái cơ cấu đầu tư theo nguyên tắc thị trường, thay vì phụ thuộc vào quy trình hành chính như hiện nay.

Theo ông Phan Đức Hiếu, nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp trên, khu vực doanh nghiệp nhà nước sẽ có điều kiện nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tăng sức cạnh tranh và đóng góp tích cực hơn vào tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn 2026–2030. Quan trọng hơn, việc hoàn thiện thể chế và thay đổi tư duy quản lý sẽ tạo nền tảng vững chắc để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt trong nền kinh tế.