Doanh nghiệp Việt phải giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi sản xuất

Tăng trưởng kinh tế trong nhiều thập kỷ qua đã đưa Việt Nam từ một quốc gia nghèo trở thành nền kinh tế thu nhập trung bình năng động. Tuy nhiên, khi lợi thế lao động dồi dào và mở rộng sản xuất dần suy giảm, yêu cầu đặt ra không còn đơn thuần là làm ra nhiều hàng hóa hơn, mà phải tạo được giá trị cao hơn từ mỗi sản phẩm, mỗi lao động và mỗi đồng vốn đầu tư. Đây cũng là thông điệp được World Bank nhấn mạnh tại Diễn đàn Doanh nghiệp Anh - Việt Nam ngày 29/10.

Mô hình tăng trưởng cũ đang dần chạm giới hạn

Phát biểu tại diễn đàn với chủ đề “Tầm nhìn 2045: Kiến tạo nền kinh tế thu nhập cao, giá trị cao”, bà Mariam J. Sherman - Giám đốc Cụm quốc gia Ngân hàng Thế giới (World Bank) phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào - đưa ra nhận định công thức tăng trưởng từng giúp Việt Nam đạt được những thành tựu lớn đang dần chạm giới hạn.

Bà Sherman nhận định, trọng tâm của thị trường lao động Việt Nam không còn chỉ là tạo thêm việc làm mà phải nâng cao chất lượng việc làm. Do đó, phát triển nguồn nhân lực cần bám sát yêu cầu thực tiễn của các ngành sản xuất và dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Theo bà Sherman, công cuộc đổi mới đã giúp GDP bình quân đầu người của Việt Nam tăng khoảng 6 lần, lên hơn 5.000 USD. Thành quả này được tạo dựng trên nền tảng mở cửa thương mại, thu hút đầu tư nước ngoài, tích lũy vốn nhanh và chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ.

Tuy nhiên, “công thức đã đưa Việt Nam đến vị trí hiện nay sẽ không đưa Việt Nam lên mức thu nhập cao”. Những lợi thế như nguồn lao động dồi dào, tích lũy vốn và hội nhập thương mại ngày càng sâu không còn đủ sức tạo ra động lực tăng trưởng như trước.

Theo đại diện World Bank, vấn đề cốt lõi hiện nay là nâng tỷ lệ giá trị được giữ lại trong nền kinh tế. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải từng bước vượt khỏi các công đoạn gia công, lắp ráp để tham gia vào những khâu có giá trị cao hơn như thiết kế, kỹ thuật, nghiên cứu ứng dụng, logistics và dịch vụ chuyên môn.

Khoảng cách giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa

Yêu cầu nâng cấp doanh nghiệp càng trở nên cấp thiết khi nhìn vào cấu trúc sản xuất và xuất khẩu hiện nay.

Báo cáo cập nhật kinh tế Việt Nam tháng 5/2026 của World Bank chỉ ra một thực trạng đáng chú ý: nhóm doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và có liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu chỉ chiếm khoảng 5% tổng số doanh nghiệp, nhưng đóng góp một nửa giá trị gia tăng, việc làm và tới 73% kim ngạch xuất khẩu.

Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn phân mảnh, năng suất thấp. Khoảng 98% doanh nghiệp thuộc nhóm nhỏ hoặc hoạt động phi chính thức, chỉ 17% tham gia xuất khẩu. World Bank cũng cho biết doanh nghiệp FDI nhập khẩu hơn 50% đầu vào phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu, cao hơn nhiều so với các nền kinh tế trong khu vực. Sự tham gia hạn chế của nhà cung cấp nội địa khiến khả năng lan tỏa công nghệ và giá trị từ khu vực FDI sang doanh nghiệp Việt chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu.

Những dữ liệu này cho thấy tăng trưởng xuất khẩu và năng lực của doanh nghiệp nội địa không phải lúc nào cũng tăng cùng nhịp. Một nền kinh tế có thể mở rộng mạnh kim ngạch thương mại, nhưng nếu doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực cung ứng linh kiện, nguyên liệu, dịch vụ kỹ thuật và giải pháp quản trị, phần giá trị giữ lại vẫn bị giới hạn.

Để thay đổi thực trạng, World Bank nhấn mạnh vai trò của các chương trình phát triển nhà cung cấp, kết nối doanh nghiệp đa quốc gia với doanh nghiệp nội địa, hỗ trợ tiếp cận tài chính chuỗi cung ứng và nâng cao năng lực công nghệ. Mục tiêu không chỉ là giúp doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung cấp, mà còn phải đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, chi phí, tiến độ và tiêu chuẩn quản trị của các tập đoàn quốc tế.

Đây là quá trình đòi hỏi sự phối hợp từ cả hai phía. Doanh nghiệp nội địa phải đầu tư vào công nghệ, quản trị và nhân lực; trong khi chính sách thu hút FDI cần khuyến khích những dự án có khả năng tạo liên kết thực chất, chuyển giao công nghệ và mở rộng nguồn cung trong nước.

Năng suất và chất lượng nhân lực quyết định bước chuyển

Bên cạnh năng lực doanh nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực là một điểm nghẽn khác được World Bank lưu ý. Theo bà Sherman, tỷ lệ doanh nghiệp xuất khẩu phản ánh tình trạng thiếu lao động được đào tạo phù hợp đã tăng từ 5% năm 2009 lên 20% năm 2023.

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế đang thể hiện rõ hơn trong các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Vì vậy, thách thức việc làm không còn chỉ là tạo thêm vị trí lao động, mà phải tạo ra những công việc có năng suất, kỹ năng và thu nhập cao hơn.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp và đại học để xây dựng chương trình sát nhu cầu sản xuất, kinh doanh. Người lao động cũng cần được đào tạo lại, cập nhật kỹ năng khi công nghệ và quy trình sản xuất thay đổi.

World Bank đồng thời lưu ý Việt Nam cần cải thiện hiệu quả đầu tư hạ tầng, huy động nguồn lực tư nhân và tiếp tục cải cách thể chế. Theo bà Sherman, thể chế là “điểm nghẽn của các điểm nghẽn” trên con đường hướng tới mục tiêu thu nhập cao năm 2045. Một nền kinh tế dựa nhiều hơn vào đổi mới sáng tạo và khu vực tư nhân đòi hỏi môi trường kinh doanh minh bạch, khả năng dự đoán chính sách và cơ chế phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Tại diễn đàn, bà Wanming Du - Giám đốc Chính sách Chỉ số khu vực châu Á - Thái Bình Dương của FTSE Russell - cũng lưu ý việc nâng hạng thị trường chứng khoán có thể mở rộng sự hiện diện của Việt Nam trước cộng đồng nhà đầu tư quốc tế, nhưng không tự động bảo đảm dòng vốn sẽ ở lại lâu dài. Thanh khoản, minh bạch, quản trị doanh nghiệp và khả năng tiếp cận thị trường vẫn là những yếu tố được nhà đầu tư đánh giá.

Những trao đổi tại diễn đàn cho thấy mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045 không chỉ là câu chuyện duy trì tốc độ tăng trưởng GDP. Thước đo quan trọng hơn nằm ở năng suất lao động, chất lượng việc làm và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước. Khi doanh nghiệp Việt có thể đảm nhận nhiều công đoạn có giá trị cao hơn, kết nối sâu hơn với chuỗi cung ứng quốc tế và làm chủ công nghệ, tăng trưởng mới có cơ hội chuyển hóa thành thu nhập và năng lực nội tại bền vững.