Oxfam cảnh báo vòng xoáy bất bình đẳng giữa tiền bạc và quyền lực

Tỷ phú Elon Musk đến dự lễ nhậm chức của Tổng thống Donald Trump tại sảnh tròn của Điện Capitol Hoa Kỳ vào ngày 20/1/2025, tại Washington, DC. Ảnh: Getty Images

Báo cáo mới công bố của Oxfam cho thấy, trong năm 2023, có khoảng 74 trên tổng số 2.027 tỷ phú toàn cầu từng đảm nhiệm các vị trí điều hành hoặc lập pháp trong chính phủ các nước. Tỷ lệ này tương đương 3,6% “cơ hội nắm giữ quyền lực chính trị” của nhóm siêu giàu.

So sánh với mức trung bình của công dân toàn cầu – chỉ khoảng 0,0009% – cho thấy khả năng tiếp cận và chi phối quyền lực của các tỷ phú cao hơn tới hơn 4.000 lần. Theo Oxfam, đây là minh chứng rõ ràng cho sự bất cân xứng ngày càng lớn giữa bất bình đẳng kinh tế và bất bình đẳng chính trị.

“Báo cáo năm nay thực sự làm sáng tỏ mối quan hệ giữa bất bình đẳng chính trị và bất bình đẳng kinh tế”, bà Rebecca Riddell, Trưởng bộ phận chính sách cấp cao về công bằng kinh tế tại Oxfam Mỹ, nhận xét.

Ba con đường tạo dựng ảnh hưởng chính trị

Phân tích của Oxfam chỉ ra ba cách thức chủ đạo mà giới siêu giàu sử dụng để xây dựng và củng cố quyền lực chính trị.

Thứ nhất là mua chuộc chính trị, thông qua các khoản tài trợ cho chiến dịch tranh cử, đảng phái và các ủy ban chính trị. Tại Mỹ, năm 2024, cứ mỗi 6 USD chi cho các ứng cử viên và tổ chức chính trị thì có 1 USD đến từ 100 gia đình tỷ phú giàu nhất.

Thứ hai là đầu tư để hợp thức hóa quyền lực của tầng lớp tinh hoa, bằng cách gây ảnh hưởng đến quá trình xây dựng chính sách, luật pháp và dư luận xã hội, nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế dài hạn.

Thứ ba là tiếp cận trực tiếp các thể chế, khi chính các tỷ phú hoặc người thân, cộng sự của họ ra tranh cử và nắm giữ chức vụ trong bộ máy nhà nước.

Theo Oxfam, trong năm 2023, hơn 11% tỷ phú toàn cầu từng giữ hoặc tìm cách giành ghế trong chính quyền – một tỷ lệ vượt xa bất kỳ nhóm xã hội nào khác.

Xu hướng này trở nên rõ nét hơn trong giai đoạn 2024–2025. Oxfam dẫn chứng việc thế giới chứng kiến lễ nhậm chức của một tổng thống tỷ phú với nội các gồm nhiều tỷ phú, được hậu thuẫn bởi người giàu nhất thế giới.

Đó là chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong nhiệm kỳ mới, với sự hiện diện nổi bật của các nhân vật giàu có trong nội các và vai trò cố vấn của tỷ phú Elon Musk. Theo Oxfam, đây là minh họa điển hình cho việc ranh giới giữa quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị ngày càng mờ nhạt.

Không dừng lại ở chính trị, giới tỷ phú còn gia tăng ảnh hưởng trong các lĩnh vực định hình dư luận và tương lai công nghệ.

Báo cáo của Oxfam cho biết hơn một nửa các tập đoàn truyền thông lớn nhất thế giới hiện thuộc sở hữu của các tỷ phú. Trong lĩnh vực mạng xã hội, 9 trên 10 công ty lớn nhất do chỉ 6 tỷ phú điều hành. Đáng chú ý, 8 trong số 10 công ty trí tuệ nhân tạo (AI) hàng đầu toàn cầu cũng nằm trong tay giới siêu giàu.

Theo Oxfam, sự tập trung quyền lực này không chỉ tạo ra lợi thế kinh tế vượt trội, mà còn làm gia tăng khả năng kiểm soát thông tin, dữ liệu và các nền tảng công nghệ cốt lõi của nền kinh tế số.

Năm thịnh vượng của giới siêu giàu

Dữ liệu phân tích từ Forbes và các nguồn độc lập cho thấy năm 2025 là một năm đặc biệt thịnh vượng đối với các tỷ phú toàn cầu. Tổng tài sản của họ đạt mức kỷ lục khoảng 18.300 tỷ USD, với tốc độ tăng nhanh gấp ba lần mức trung bình của 5 năm trước đó.

Riêng tại Mỹ, tổng tài sản ròng của các tỷ phú lên tới gần 8.000 tỷ USD. Quốc gia này hiện là nơi sinh sống của 932 tỷ phú – nhiều nhất thế giới. Oxfam dự báo nền kinh tế lớn nhất toàn cầu có thể sớm chứng kiến tỷ phú nghìn tỷ USD đầu tiên.

Ngày 17/1, Forbes ước tính tài sản của CEO Tesla – Elon Musk – đã lên tới khoảng 780 tỷ USD, tiến sát mốc 800 tỷ USD, củng cố nhận định này.

Trong khi tài sản của giới siêu giàu tăng vọt, tiến trình giảm nghèo toàn cầu lại rơi vào trạng thái chững lại. Theo Oxfam, tỷ lệ nghèo trên thế giới hiện nhìn chung vẫn tương đương mức của năm 2019, trước đại dịch Covid-19.

Khoảng cách giữa tăng trưởng tài sản ở “đỉnh tháp” và đời sống của đa số dân cư ngày càng lớn, làm dấy lên lo ngại về tính bền vững của mô hình phát triển hiện nay.

Trước thực trạng đó, Oxfam kêu gọi các chính phủ hành động mạnh mẽ hơn nhằm thu hẹp bất bình đẳng. Các giải pháp được đề xuất bao gồm: thúc đẩy quyền lợi người lao động, nâng lương tối thiểu, mở rộng dịch vụ công và củng cố mạng lưới an sinh xã hội.

Bên cạnh đó, tổ chức này nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm soát sự bành trướng của các tập đoàn độc quyền, hạn chế quyền lực quá mức của giới siêu giàu thông qua việc tăng thuế đối với tài sản lớn và ban hành các cải cách tài chính tranh cử nhằm giảm ảnh hưởng của tiền bạc trong chính trị.

Theo Oxfam, nếu không có những cải cách mang tính cấu trúc, bất bình đẳng kinh tế sẽ tiếp tục chuyển hóa thành bất bình đẳng chính trị, làm xói mòn nền tảng dân chủ và niềm tin xã hội trong dài hạn.