Theo Reuters, Mỹ và Iran đã đạt được một thỏa thuận vào ngày thứ Năm (28/5) về việc gia hạn lệnh ngừng bắn và nới lỏng các hạn chế đối với hoạt động vận tải hàng hóa qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump đến nay vẫn chưa phê chuẩn, trong khi truyền thông nhà nước Iran cho biết thỏa thuận vẫn chưa được hoàn tất.
Theo bốn nguồn tin am hiểu vấn đề, thỏa thuận này sẽ gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày và cho phép hoạt động vận tải tiếp tục diễn ra qua tuyến đường thủy chiến lược nêu trên, trong khi các bên đàm phán xử lý những vấn đề phức tạp như chương trình hạt nhân của Iran.
Nếu được giới lãnh đạo tại Washington và Tehran phê chuẩn, đây sẽ là bước tiến đáng kể nhất hướng tới hòa bình kể từ khi xung đột bùng phát vào ngày 28/2. Thông tin về thỏa thuận tiềm năng này xuất hiện sau hàng loạt cuộc tấn công đáp trả giữa hai bên, gần đây nhất là kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào đầu tháng 4.
Các nguồn tin cho biết Tổng thống Trump vẫn chưa phê chuẩn thỏa thuận. Về phía Iran, nước này cũng chưa đưa ra bình luận đối với đề xuất nói trên, vốn được Axios đăng tải đầu tiên. Trong khi đó, hãng thông tấn Tasnim dẫn lời một nguồn tin thân cận với nhóm đàm phán cho biết văn bản thỏa thuận vẫn chưa được hoàn thiện hoặc xác nhận.
Phó Tổng thống Mỹ James David Vance phát biểu với báo giới tại Washington D.C. rằng hai bên vẫn chưa đạt được thỏa thuận, song đã ở rất gần và sẽ tiếp tục nỗ lực. Ông cho biết không thể bảo đảm chắc chắn thỏa thuận sẽ được ký kết, nhưng hiện vẫn giữ quan điểm tương đối lạc quan.
Chính quyền Trump đã nhiều lần khẳng định rằng một thỏa thuận chấm dứt giao tranh đang đến gần, song phía Iran liên tục bác bỏ hoặc hạ thấp mức độ đáng tin cậy của những tuyên bố này.
Theo đề xuất, hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz sẽ được thực hiện không hạn chế; Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Iran, đồng thời nới lỏng một phần các biện pháp trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Tehran.
Những thông tin này đã khiến giá dầu giảm, do làm dấy lên kỳ vọng về khả năng eo biển Hormuz được mở cửa trở lại. Đây là tuyến hàng hải có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, chiếm khoảng một phần năm nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.
Trước đó, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã bắn hạ 5 máy bay không người lái tấn công của Iran và tấn công một trạm điều khiển tại Bandar Abbas, nơi được cho là chuẩn bị phóng chiếc thứ sáu. Kuwait sau đó đánh chặn một tên lửa đạn đạo bay về phía nước này, nơi đặt một căn cứ lớn của quân đội Mỹ. Một quan chức Mỹ cũng bác bỏ thông tin truyền thông nhà nước Iran đưa rằng một máy bay Mỹ bị bắn rơi gần Bushehr.
Những sự cố này, dù ở mức độ hạn chế, đã cho thấy sự mong manh của các cuộc đàm phán nhằm chuyển hóa thỏa thuận ngừng bắn hiện nay thành một thỏa thuận lâu dài để chấm dứt cuộc chiến kéo dài ba tháng, vốn đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng và gây xáo trộn nghiêm trọng cho thị trường năng lượng toàn cầu.
Một quan chức Mỹ giấu tên cho biết, các cuộc tấn công mang tính chất phòng thủ và nhằm duy trì hiệu lực của thỏa thuận ngừng bắn.
Trong khi đó, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran cho biết đã nhắm vào một căn cứ của Mỹ mà họ cho là liên quan đến vụ tấn công tại Bandar Abbas, đồng thời cảnh báo sẽ đáp trả mạnh hơn nếu sự việc lặp lại, theo Tasnim. Kuwait lên án vụ tấn công và kêu gọi Iran chấm dứt điều nước này coi là sự leo thang nghiêm trọng. Đây là đợt bạo lực thứ hai trong tuần, diễn ra đúng dịp lễ Eid al-Adha của người Hồi giáo, trong bối cảnh nhiều nước trong khu vực bị cuốn vào xung đột.
Pakistan, quốc gia đóng vai trò trung gian hòa giải, cho biết Ngoại trưởng Ishaq Dar sẽ hội đàm với người đồng cấp Mỹ Marco Rubio tại Washington D.C. vào ngày 29/5, mặc dù ý nghĩa thực chất của chuyến thăm này hiện vẫn chưa rõ ràng.
Kể từ giữa tháng 3, Tổng thống Donald Trump nhiều lần tuyên bố rằng cuộc chiến sắp kết thúc, mặc dù trên thực tế hai bên hầu như chưa có động thái công khai đáng kể nào hướng tới đồng thuận. Về phía Iran, nước này kêu gọi dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, giải tỏa các tài sản ở nước ngoài đang bị phong tỏa và rút quân đội Mỹ ra khỏi khu vực. Trong khi đó, Washington yêu cầu Iran chấm dứt chương trình hạt nhân mà Tehran khẳng định là nhằm mục đích hòa bình.
Iran cho rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải bao gồm việc chấm dứt các cuộc tấn công của Israel – đồng minh của Mỹ – tại Lebanon; tuy nhiên, xung đột tại khu vực này hiện chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.
Trong diễn biến liên quan, Mỹ đã cảnh báo Oman không nên tham gia vào bất kỳ nỗ lực nào phối hợp với Iran nhằm áp đặt phí qua lại tại eo biển Hormuz. Trước đó, ngày 27/5, Tổng thống Donald Trump được cho là đã đưa ra lời đe dọa sử dụng biện pháp quân sự đối với quốc gia này, bất chấp lịch sử quan hệ kinh tế và quốc phòng giữa hai bên.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Đại sứ Oman đã thông báo với ông rằng không có kế hoạch áp dụng các khoản phí như vậy.
Oman chưa đề cập đến ý tưởng kiểm soát chung eo biển cùng Iran, quốc gia mà Muscat cho biết đã thảo luận về vấn đề tự do hàng hải. Về phần mình, Tehran bày tỏ sự đoàn kết với Oman sau điều mà nước này gọi là “những lời đe dọa từ các quan chức Mỹ”.
