Nghiên cứu mở rộng cao tốc Bắc - Nam: Hai phương án đầu tư và bài toán vốn lớn

Việc nghiên cứu mở rộng tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông đang bước vào giai đoạn quan trọng, khi nhu cầu vận tải gia tăng nhanh chóng và nhiều đoạn tuyến hiện hữu không còn đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn khai thác. Với các đoạn cao tốc phân kỳ 4 làn xe hạn chế, không có làn dừng khẩn cấp, yêu cầu mở rộng lên quy mô hoàn chỉnh từ 4 đến 8 làn xe đang trở nên cấp thiết, đặc biệt tại các khu vực có lưu lượng phương tiện lớn.

Thực tế triển khai cho thấy, một số đoạn tuyến đã và đang được mở rộng như Cam Lộ - La Sơn, La Sơn - Hòa Liên hay Cao Bồ - Mai Sơn, với nguồn vốn cơ bản đã được bố trí. Tuyến Trung Lương - Mỹ Thuận cũng đang được mở rộng theo hình thức đối tác công tư (PPP), toàn bộ vốn do nhà đầu tư huy động. Tuy nhiên, không phải dự án nào cũng thuận lợi trong việc thu hút nguồn lực ngoài ngân sách, nhất là trong bối cảnh thị trường tài chính còn nhiều biến động.

Nghiên cứu mở rộng cao tốc Bắc - Nam: Hai phương án đầu tư và bài toán vốn lớn.

Đối với các đoạn tuyến quan trọng như trục Hà Nội - TP.HCM, Bộ Xây dựng đã trình Chính phủ hai phương án đầu tư gồm sử dụng vốn đầu tư công hoặc triển khai theo mô hình PPP. Trong đó, phương án đầu tư công được tính đến như một giải pháp chủ động trong trường hợp không huy động được nguồn vốn xã hội hóa. Theo tính toán sơ bộ, nếu ưu tiên mở rộng các đoạn tuyến có nhu cầu vận tải cao với tổng chiều dài khoảng 534 km, tổng mức đầu tư ước tính hơn 64.000 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 - 2030 cần bố trí hơn 30.500 tỷ đồng.

Trường hợp mở rộng toàn tuyến với chiều dài hơn 1.100 km, tổng mức đầu tư dự kiến lên tới gần 155.000 tỷ đồng, tạo áp lực rất lớn lên ngân sách. Đáng chú ý, con số này chưa bao gồm các dự án PPP hiện hữu đang được xem xét tiếp tục mở rộng theo hình thức xã hội hóa. Điều này cho thấy bài toán vốn vẫn là thách thức lớn nhất trong quá trình triển khai.

Đánh giá về tính cấp thiết của dự án, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, nhìn nhận, một tuyến cao tốc hiện đại, xuyên suốt và đồng bộ có thể tạo sức lan tỏa lớn hơn nhiều so với giá trị của riêng lĩnh vực giao thông. “Phương án mở rộng đồng bộ toàn tuyến mang ý nghĩa chiến lược, song cần triển khai theo lộ trình phân kỳ hợp lý nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư”, ông Huy nói.

Tuy vậy, cơ quan chuyên môn cũng thận trọng khi cho rằng các đề xuất hiện mới dừng ở mức sơ bộ, chưa đủ cơ sở để đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế - tài chính. Việc xác định mức độ ưu tiên đầu tư sẽ phải dựa trên nhiều yếu tố như nhu cầu vận tải dự báo, hiện trạng từng đoạn tuyến, điều kiện thi công cũng như khả năng huy động nguồn lực.

PGS. TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (Varsi), nhấn mạnh rằng việc đầu tư cần có trọng tâm, tránh triển khai đại trà gây lãng phí. "Việc đầu tư nên ưu tiên theo tính cấp thiết của từng đoạn tuyến, không nên thực hiện đại trà để tránh lãng phí. Sau một thời gian khai thác, việc đánh giá lưu lượng thực tế để cân đối nhu cầu đầu tư, lộ trình mở rộng là điều có thể làm được", ông Chủng nói.

Ở góc độ chính sách, lựa chọn giữa đầu tư công và PPP không chỉ là bài toán vốn mà còn liên quan đến cách thức vận hành và thu phí. Một chuyên gia trong lĩnh vực giao thông cho rằng, nếu mở rộng bằng vốn ngân sách, việc thu phí hoàn vốn là cần thiết, đồng thời sẽ điều tiết lưu lượng giữa cao tốc và các tuyến quốc lộ song hành. Tuy nhiên, nếu áp dụng thu phí đồng loạt theo mô hình PPP, chi phí logistics có thể gia tăng đáng kể.

"Khi thu phí toàn tuyến, các xe lại có xu hướng đổ dồn lưu thông trên quốc lộ, gây ùn tắc. Lúc ấy, cao tốc được đầu tư rất có thể sẽ bị dư thừa năng lực, hay nói cách khác là bị phản tác dụng", vị chuyên gia nói.