Ngành gỗ trước áp lực chuyển đổi khi mô hình OEM dần bão hòa

Áp lực từ thị trường buộc mô hình OEM phải thay đổi

Theo số liệu của Cục Hải quan, năm 2025 lần đầu tiên xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam vượt mốc 17 tỷ USD. Bước sang năm 2026, ngành đặt mục tiêu đạt 18,5 tỷ USD theo kế hoạch của cơ quan quản lý lâm nghiệp. Tuy nhiên, mục tiêu này được đánh giá là không dễ đạt trong bối cảnh mô hình tăng trưởng truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn.

Nhu cầu về đồ nội thất gỗ trong và ngoài nước ngày càng tăng do tính thẩm mỹ không gian gia đình và những nơi như nhà hàng, khách sạn, văn phòng, giải trí, trung tâm thương mại...

Trong nhiều năm, các doanh nghiệp gỗ Việt Nam chủ yếu hoạt động theo hình thức OEM – sản xuất theo đơn đặt hàng của đối tác nước ngoài. Mô hình này từng giúp tối ưu chi phí, tăng sản lượng và đáp ứng nhanh đơn hàng. Tuy nhiên, theo các chuyên gia trong ngành, bối cảnh hiện nay đã thay đổi khi các nhà nhập khẩu và bán lẻ quốc tế không còn chỉ đặt nặng yếu tố giá thành.

Thay vào đó, các tiêu chí như khả năng truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường, trách nhiệm xã hội và mức độ ổn định của chuỗi cung ứng ngày càng được coi trọng. Điều này khiến lợi thế cạnh tranh của OEM suy giảm rõ rệt, trong khi biên lợi nhuận của doanh nghiệp sản xuất ngày càng bị thu hẹp.

Bên cạnh đó, các yếu tố rủi ro từ bên ngoài như biến động địa chính trị, chính sách bảo hộ hay yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe, cùng với những thay đổi về quy định trong nước như môi trường, phòng cháy chữa cháy… đã làm chi phí sản xuất tăng lên đáng kể. Doanh nghiệp sản xuất trở thành khâu chịu áp lực lớn nhất nhưng lại hưởng phần giá trị thấp trong chuỗi.

Song song với đó, xu hướng dịch chuyển sản xuất toàn cầu và sự thu hẹp chênh lệch chi phí giữa các quốc gia đang khiến cạnh tranh trong ngành không còn đơn thuần dựa vào giá. Khoảng cách địa lý, thời gian giao hàng và năng lực quản trị rủi ro ngày càng đóng vai trò quyết định, buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận thị trường.

Trong khi đó, làn sóng công nghệ như trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và thương mại điện tử đang tái cấu trúc chuỗi giá trị ngành nội thất. Dù nhiều doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào máy móc, robot và dây chuyền hiện đại, nhưng hiệu quả khai thác chưa tương xứng. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiết kế sản phẩm và quy trình chưa phù hợp với vận hành tự động, khiến công suất thực tế bị giảm đáng kể, có trường hợp lên tới 40%.

Cùng với đó, sự thay đổi trong kênh bán hàng cũng tạo thêm áp lực. Khi đơn hàng truyền thống suy giảm và bán hàng trực tuyến gia tăng, nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng sản xuất nhanh hơn nhưng tiêu thụ chậm hơn, tồn kho tăng, chi phí khấu hao lớn và biên lợi nhuận tiếp tục bị bào mòn.

Chuyển sang ODM và tái định vị giá trị sản phẩm

Trước những thay đổi của thị trường, nhiều doanh nghiệp gỗ đã bắt đầu chuyển hướng từ gia công sang phát triển sản phẩm theo thiết kế riêng (ODM), đồng thời tìm cách tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng.

Trước áp lực từ yêu cầu của thị trường, ngành gỗ đang liên tục tìm kiếm nhiều giải pháp chuyển đổi xanh, chuyển đổi số để giảm phát thải trong quá trình sản xuất, tiến tới phát triển bền vững.

Xu hướng này gắn liền với sự thay đổi hành vi mua sắm. Theo một khảo sát năm 2025, khoảng 58% người tiêu dùng toàn cầu đã sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo để tìm kiếm và lựa chọn sản phẩm thay vì cách thức truyền thống. Người mua ngày càng chủ động hơn, ưu tiên các sản phẩm phù hợp với không gian sống, diện tích và phong cách cá nhân.

Trước yêu cầu đó, doanh nghiệp không thể chỉ sản xuất theo bản vẽ có sẵn mà cần hiểu sâu nhu cầu khách hàng. Thực tế cho thấy, việc điều chỉnh thiết kế theo hướng linh hoạt – như sản phẩm có thể tháo lắp, đóng gói gọn gàng – giúp mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, đặc biệt với khách hàng đô thị và quốc tế.

Sự chuyển dịch sang ODM cũng kéo theo thay đổi trong tổ chức sản xuất. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào bộ phận thiết kế, đồng thời phát triển các kênh bán hàng trực tuyến để tiếp cận trực tiếp khách hàng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác trung gian.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh mới, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở quy mô mà ở tính linh hoạt và khả năng tạo ra giá trị. Một thiết kế tốt không chỉ nâng cao trải nghiệm người dùng mà còn có thể giúp giảm chi phí sản xuất khoảng 10%, hiệu quả hơn so với việc chỉ tập trung giảm giá nguyên liệu đầu vào.

Khi doanh nghiệp chuyển sang mô hình ODM, dữ liệu phản hồi từ khách hàng trở thành nguồn thông tin quan trọng để cải tiến sản phẩm theo thời gian thực. Điều này giúp nâng cao khả năng thích ứng với thị trường, đồng thời cải thiện biên lợi nhuận.

Tuy vậy, để quá trình chuyển đổi đạt hiệu quả, doanh nghiệp vẫn cần các điều kiện hỗ trợ như khung pháp lý ổn định, chính sách thuế rõ ràng và thông tin thị trường kịp thời. Thực tế cho thấy, những biến động liên quan đến chính sách thuế có thể khiến đối tác tạm dừng giao dịch, ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch sản xuất và đầu tư.

Trong bối cảnh đó, ngành gỗ Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt quan trọng. Việc chuyển đổi từ OEM sang ODM không chỉ là thay đổi mô hình sản xuất mà còn là quá trình tái định vị giá trị, hướng tới tăng trưởng bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hiện tại, nhiều doanh nghiệp ngành gỗ và nội thất lựa chọn hướng đi giữ vững chất lượng sản phẩm, dịch vụ, nhưng tính toán kỹ hơn về việc siết chi phí khác để tăng tính cạnh tranh. Đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại nhằm chốt được đơn hàng, chấp nhận lợi nhuận thấp để ổn định phí vận hành cũng như chi trả lương cho người lao động.

Có thể thấy, các doanh nghiệp đều rất quyết tâm, không vì khó khăn mà dừng lại. Theo họ, nếu dừng lại, không chỉ không tiếp cận được thị trường mới, mà còn tự cắt đứt cơ hội liên kết với các khách hàng tiềm năng vì đối tác không rõ chúng ta còn tồn tại hay không.