Đừng để trái sầu riêng bị “lủng” từ bên trong

Khi một trái sầu riêng bị sâu đục, vỏ ngoài vẫn xanh, gai vẫn nhọn, nhìn qua tưởng chẳng có gì bất thường, chỉ đến lúc bổ ra, người ta mới phát hiện phần ruột đã hỏng.

Một ngành hàng như rau quả cũng vậy. Trong lúc xuất khẩu rau quả Việt Nam đang lập những cột mốc chưa từng có, Bộ Công an công bố diễn biến mới của vụ án xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng, Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy và các đơn vị liên quan. Đáng chú ý, Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cùng một số cán bộ đã bị khởi tố để điều tra về các hành vi nhận hối lộ, giả mạo trong công tác và những sai phạm liên quan việc cấp giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng.

Đây không còn là câu chuyện của một vài doanh nghiệp làm ăn gian dối. Khi những người giữ vai trò quản lý nhà nước bị cáo buộc tiếp tay tạo ra "giấy phép con", cấp khống giấy kiểm nghiệm hay can thiệp vào hệ thống mã số vùng trồng, vụ việc đã chạm đến nền tảng của niềm tin. Điều đáng tiếc là tất cả lại xảy ra đúng vào thời điểm nông sản, rau quả Việt đang có cơ hội vàng.

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, tháng 7/2026, xuất khẩu rau quả lần đầu tiên vượt mốc 1 tỷ USD chỉ trong một tháng, đạt khoảng 1,06 tỷ USD, tăng 38% so với cùng kỳ. Lũy kế bảy tháng đạt khoảng 4,76 tỷ USD, tăng 23%. Trong bức tranh sáng sủa ấy, sầu riêng là ngôi sao sáng nhất khi đóng góp hơn một nửa kim ngạch toàn ngành rau quả.

May mắn là vụ án đã được khởi tố và mở rộng điều tra, điều đó cho thấy Nhà nước quyết tâm làm trong sạch hệ thống quản lý, thay vì né tránh hay xử lý nội bộ.

Sau giai đoạn khó khăn vì các quy định kiểm dịch, rau quả Việt đã quay trở lại mạnh mẽ nhờ kiểm soát tốt dư lượng kim loại nặng, hoàn thiện quy trình đóng gói và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường thế giới, đặc biệt là Trung Quốc, nơi nhập sầu riêng chủ yếu của Việt Nam. Đơn hàng tăng, giá bán cải thiện, nông dân phấn khởi, doanh nghiệp mở rộng vùng nguyên liệu.

Có thể nói, chưa bao giờ vị thế của sầu riêng Việt Nam thuận lợi như hiện nay, nhưng cũng chính lúc ấy, vụ án mua bán mã số vùng trồng đã như một gáo nước lạnh.

Mã số vùng trồng không phải một tờ giấy hành chính đơn thuần. Đó là "hộ chiếu" của nông sản. Mỗi mã số gắn với một khu vực canh tác cụ thể, quy trình sản xuất cụ thể và trách nhiệm truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Nếu mã số bị mua bán, cho thuê hoặc cấp khống, toàn bộ hệ thống truy xuất nguồn gốc lập tức mất ý nghĩa.

Đó không chỉ là hành vi gian lận, mà là hành vi đánh đổi uy tín quốc gia. Một lô hàng vi phạm có thể khiến hàng nghìn lô hàng khác bị kiểm tra 100%. Một vài mã số giả có thể khiến hàng trăm mã số thật bị nghi ngờ. Một nhóm người hưởng lợi bất chính có thể khiến hàng chục nghìn hộ nông dân và doanh nghiệp trong chuỗi ngành hàng phải trả giá.

Thực tế, nông sản Việt Nam đã nhiều lần nếm trải bài học này. Thanh long, mít, dưa hấu hay chuối đều từng đối mặt cảnh ùn ứ chỉ vì những hám lợi hay vi phạm của một số ít doanh nghiệp.

Sầu riêng còn rủi ro hơn. Đây là ngành hàng tỷ USD, phụ thuộc lớn vào niềm tin của thị trường nhập khẩu. Chỉ cần phía đối tác đánh giá hệ thống quản lý của Việt Nam thiếu minh bạch, biện pháp đầu tiên thường không phải cấm nhập, mà là tăng tần suất kiểm tra, kéo dài thời gian thông quan, siết điều kiện cấp phép.

Mỗi container bị giữ thêm vài ngày đồng nghĩa chi phí logistics tăng lên. Mỗi lô hàng bị trả về là một mắt xích trong chuỗi giá trị bị tổn thương. Người thiệt đầu tiên không phải những kẻ bán mã số, mà là người nông dân, doanh nghiệp trong cả chuỗi giá trị.

Điều khiến dư luận trăn trở hơn cả là những sai phạm bị điều tra lần này không còn nằm ở cấp thực thi, mà đã xuất hiện dấu hiệu liên quan đến những người có trách nhiệm xây dựng và thực thi chính sách.

Nếu cáo buộc của cơ quan điều tra được chứng minh trước tòa, thì đây không chỉ là câu chuyện tham nhũng, mà là sự bẻ cong luật chơi.

Một hệ thống quản lý chỉ có thể tạo dựng uy tín khi chính người làm luật và thực thi luật tôn trọng luật. Nếu chiếc khóa bảo vệ chất lượng lại trở thành nơi phát sinh lợi ích nhóm, thì mọi nỗ lực của doanh nghiệp làm ăn chân chính đều có nguy cơ bị phủ nhận.

May mắn là vụ án đã được khởi tố và mở rộng điều tra, điều đó cho thấy Nhà nước quyết tâm làm trong sạch hệ thống quản lý, thay vì né tránh hay xử lý nội bộ.

Nhưng xử lý một vụ án là chưa đủ, điều cần hơn là vá lại toàn bộ những "lỗ thủng" trong cơ chế.

Mã số vùng trồng cần được số hóa hoàn toàn, kết nối trực tiếp với dữ liệu địa chính, vệ tinh và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Việc cấp, thu hồi hay thay đổi thông tin phải được công khai để doanh nghiệp, địa phương và cả thị trường nhập khẩu đều có thể kiểm chứng.

Hoạt động kiểm nghiệm cũng cần được tách khỏi những lợi ích có thể dẫn đến xung đột. Cơ chế giám sát phải đủ độc lập để không ai có thể biến một chứng thư chất lượng thành món hàng mua bán.

Quan trọng hơn, phải bảo vệ những doanh nghiệp và nông dân làm đúng, không thể để họ chịu chung hậu quả với những người cố tình phá luật.

Tại sao sầu riêng Thái Lan vẫn giữ được vị thế nhiều năm không chỉ nhờ sản lượng mà còn nhờ hệ thống quản lý được đối tác tin cậy. Malaysia đang tăng tốc bằng chiến lược xây dựng thương hiệu sầu riêng ở phân khúc cao cấp.

Việt Nam có lợi thế về sản lượng, khoảng cách địa lý với thị trường nhập khẩu và khả năng mở rộng vùng trồng. Nhưng trong thương mại quốc tế, lợi thế lớn nhất cuối cùng vẫn là niềm tin, vốn không thể mua bằng quảng cáo, cũng không thể xây dựng bằng những con số xuất khẩu đẹp.

Người Việt vẫn thường nói: "Con sâu làm rầu nồi canh", với trái sầu riêng hôm nay, hình ảnh ấy còn ám ảnh hơn. Đừng để một vài "con sâu" làm rầu cả ngành hàng tỷ USD.