Chăn nuôi tuần hoàn: Biến chất thải thành tài nguyên

Vấn đề này đã được đưa ra tại hội thảo “Phát triển nông nghiệp tuần hoàn trong lĩnh vực chăn nuôi năm 2026” diễn ra sáng ngày 30/9 do Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh tổ chức, với sự tham gia của các nhà quản lý, nhà khoa học, viện, trường, doanh nghiệp và cơ sở chăn nuôi.

Thông tin tại hội thảo, ông Hồ Trúc Thanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh cho biết, chăn nuôi tuần hoàn đang trở thành một hướng đi quan trọng nhằm sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm tác động môi trường và nâng cao giá trị sản xuất chăn nuôi.

Biến chất thải thành tài nguyên

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường, TP. Hồ Chí Minh hiện có 42.032 cơ sở chăn nuôi, với tổng đàn hơn 1,31 triệu con heo, 93.500 con bò, gần 40.000 con dê, cừu và hơn 21 triệu con gia cầm.

Quy mô chăn nuôi này kéo theo lượng chất thải rất lớn. Ước tính mỗi năm, hoạt động chăn nuôi trên địa bàn phát sinh khoảng 2,72-3,25 triệu tấn chất thải rắn, sệt và 1,38-2,63 triệu m³ nước thải.

Ông Hồ Trúc Thanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh (Ảnh: Uyển Nhi)

Nếu không được thu gom, xử lý phù hợp, lượng chất thải này có thể gây tác động đến môi trường đất, nước, không khí, đồng thời làm gia tăng nguy cơ phát sinh và lây lan dịch bệnh. Ngược lại, nếu được xử lý và sử dụng đúng cách, đây cũng là nguồn tài nguyên có thể quay trở lại phục vụ sản xuất.

Đây chính là điểm cốt lõi của chăn nuôi tuần hoàn, không xem chất thải đơn thuần là thứ phải loại bỏ, mà từng bước biến chất thải và phụ phẩm thành nguồn lực cho một chu trình sản xuất mới. Nhưng chăn nuôi tuần hoàn không đồng nghĩa với việc “quay vòng bằng mọi giá”, mà phải bảo đảm an toàn. Mục tiêu là sử dụng đầu vào hiệu quả hơn, tái sử dụng phụ phẩm an toàn, chuyển chất thải thành sản phẩm có giá trị và đưa giá trị đó trở lại hệ thống sản xuất.

Từ xử lý chất thải đến tạo giá trị

Thay đổi cách tiếp cận - đây cũng là hướng đi được các chuyên gia trong ngành đưa ra tại hội thảo, đó không chỉ bắt đầu từ việc đầu tư thêm thiết bị xử lý chất thải, mà nên bắt đầu từ quản lý tốt các dòng vật chất trong trang trại. Ví dụ như việc tách phân rắn và nước thải, tách nước mưa khỏi nước bẩn, giảm lượng nước sử dụng và phân loại chất thải ngay tại nguồn có thể giúp giảm chi phí xử lý và mở ra nhiều hướng tái sử dụng.

Từ phân và phụ phẩm, có thể phát triển các mô hình ủ phân hữu cơ, nuôi trùn quế, ruồi lính đen; chất hữu cơ có thể được chuyển đổi thành sản phẩm có giá trị; biogas có thể thu hồi năng lượng; nước sau xử lý có thể được tái sử dụng khi đáp ứng yêu cầu về chất lượng và mục đích sử dụng.

Theo các chuyên gia cho rằng, không có một mô hình tuần hoàn phù hợp cho tất cả cơ sở chăn nuôi. Hộ chăn nuôi nhỏ cần giải pháp đơn giản, ít vốn và dễ vận hành; trang trại vừa cần quy trình ổn định; trong khi các doanh nghiệp quy mô lớn có điều kiện áp dụng tự động hóa, kiểm soát và truy xuất.

“Tuần hoàn” vì thế không phải là câu chuyện của riêng một trang trại mà cần hình thành mạng lưới liên kết giữa cơ sở chăn nuôi, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và các ngành sản xuất khác.

Chăn nuôi tuần hoàn đang trở thành một hướng đi quan trọng nhằm sử dụng hiệu quả tài nguyên. Ảnh: BTC

Không để tuần hoàn trở thành vòng quay của rủi ro

Ngoài ra, một yêu cầu khác được được đặt ra là an toàn sinh học. Việc tái sử dụng chất thải, phụ phẩm nếu không được kiểm soát có thể tạo ra nguy cơ ngược trở lại cho vật nuôi, môi trường và sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, nguyên tắc được nhấn mạnh là “đưa tài nguyên trở lại sản xuất, không đưa mầm bệnh trở lại hệ thống”.

Các công nghệ như biogas, ủ phân hữu cơ, đệm lót sinh học, chế phẩm vi sinh hay xử lý nước thải chỉ phát huy hiệu quả khi được lựa chọn đúng với loại chất thải, quy mô cơ sở, điều kiện vận hành và mục tiêu đầu ra.

Chẳng hạn, biogas có thể giúp giảm tải hữu cơ và thu hồi năng lượng nhưng không đồng nghĩa nước sau biogas đã đạt yêu cầu để tái sử dụng hoặc xả ra môi trường. Phần bã và nước sau biogas vẫn cần được tiếp tục xử lý phù hợp.

Tương tự, hiệu quả của phân hữu cơ, đệm lót hay chế phẩm vi sinh phải được kiểm chứng bằng các chỉ tiêu kỹ thuật, thay vì chỉ dựa vào cảm quan hoặc việc giảm mùi.

Cần một hệ sinh thái thay vì mô hình riêng lẻ

Theo ông Hồ Trúc Thanh, ở bước đầu triển khai Kế hoạch phát triển nông nghiệp tuần hoàn trong lĩnh vực chăn nuôi trên địa bàn Thành phố, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã khảo sát, đánh giá một số cơ sở áp dụng mô hình tuần hoàn, đồng thời phối hợp với các viện, trường, chuyên gia và doanh nghiệp nghiên cứu, đề xuất những giải pháp phù hợp với điều kiện chăn nuôi của Thành phố.

Tuy nhiên, điểm nghẽn vẫn còn lớn, nhất là đối với các cơ sở nhỏ và hộ chăn nuôi khi thiếu vốn, mặt bằng, công nghệ và nhân lực. Hệ thống dữ liệu về lượng chất thải, tỷ lệ xử lý, tái sử dụng và hiệu quả kinh tế - môi trường cũng chưa đồng bộ.

“Những hạn chế trên cho thấy phát triển chăn nuôi tuần hoàn đòi hỏi chúng ta phải tổ chức lại toàn bộ chuỗi sản xuất, thị trường và cơ chế phối hợp”, ông Thanh nói.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, theo định hướng được đưa ra, Thành phố sẽ tiếp tục triển khai các nhóm nhiệm vụ về nâng cao nhận thức; hoàn thiện cơ chế, chính sách; đào tạo nguồn nhân lực; kết nối doanh nghiệp và phát triển thị trường; thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao khoa học công nghệ; tăng cường hợp tác và quản lý nhà nước.

Cùng với đó, các chuyên gia đề xuất cách tiếp cận theo hướng không đầu tư dàn trải mà “bắt đầu nhỏ, đo thật, mở rộng có điều kiện”. Trước hết là khảo sát dòng vật chất và xác định những điểm nóng về chất thải; lựa chọn mô hình phù hợp với từng quy mô chăn nuôi; tổ chức thí điểm, đo lường hiệu quả kỹ thuật và kinh tế; sau đó chuẩn hóa quy trình, kết nối đầu ra rồi mới từng bước nhân rộng.

Cách tiếp cận này cho thấy chăn nuôi tuần hoàn không chỉ là câu chuyện xử lý chất thải tại từng trang trại. Xa hơn, đó là việc hình thành một hệ sinh thái sản xuất, trong đó chất thải và phụ phẩm của khâu này có thể trở thành đầu vào an toàn, có giá trị cho khâu khác. Khi các mắt xích được kết nối, chất thải không còn chỉ là bài toán môi trường mà có thể trở thành nguồn lực giúp giảm chi phí, giảm phát thải và gia tăng giá trị cho người chăn nuôi.