AI đang trở thành bài toán lớn của Việt Nam, biến công nghệ thành năng suất

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước ra khỏi câu chuyện của riêng ngành công nghệ để trở thành một biến số của năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn mới, câu hỏi quan trọng không còn là doanh nghiệp có sử dụng AI hay không, mà là AI tạo thêm bao nhiêu giá trị cho mỗi giờ lao động, mỗi đồng vốn và mỗi quyết định kinh doanh.

AI đang chuyển từ công cụ hỗ trợ cá nhân thành một thành tố trong tổ chức và quản trị doanh nghiệp, đặt ra yêu cầu đo lường năng suất thực chất.

Điều này đặc biệt đáng chú ý sau khi Việt Nam ban hành Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Chiến lược đặt mục tiêu kinh tế AI đạt khoảng 6% GDP, xuất khẩu sản phẩm, dịch vụ và giải pháp AI khoảng 5 tỷ USD vào năm 2030; đồng thời hướng tới việc năng suất lao động trong các ngành ứng dụng AI tăng 10–15%.

Từ AI phục vụ tác nghiệp sang AI để tạo năng suất

Một tín hiệu mới xuất hiện ngay trong những ngày cuối tháng 9 cho thấy bài toán đang dịch chuyển rất nhanh từ “ứng dụng công nghệ” sang “đo hiệu quả”.

Ngày 23/9, Anphabe công bố hợp tác với OpenAI triển khai chương trình “Kích hoạt năng suất AI cho doanh nghiệp Việt”. Khảo sát Người đi làm và Công việc 2026 của Anphabe cho thấy 58% người lao động Việt Nam đã tự học và thường xuyên sử dụng AI trong công việc, nhưng chỉ 13% doanh nghiệp chính thức triển khai các chương trình ứng dụng AI trong tổ chức.

Anphabe và OpenAI công bố chương trình “Kích hoạt năng suất AI cho doanh nghiệp Việt” ngày 23/9/2026, hướng tới chuyển hiệu suất sử dụng AI của cá nhân thành năng suất ở cấp tổ chức.

Khoảng cách này cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: AI có thể đã đi vào bàn làm việc của người lao động nhanh hơn đi vào hệ thống quản trị doanh nghiệp.

Khi nhân viên tự sử dụng các công cụ AI, doanh nghiệp có thể có thêm tốc độ xử lý công việc nhưng đồng thời phát sinh rủi ro về dữ liệu, bảo mật và trách nhiệm đối với kết quả do AI tạo ra. Quan trọng hơn, nếu AI chỉ giúp từng cá nhân làm việc nhanh hơn mà không thay đổi quy trình, dữ liệu và cách tổ chức công việc, năng suất của cả doanh nghiệp khó tăng tương ứng.

Đây chính là điểm chuyển quan trọng của cuộc đua AI.

Áp lực tăng năng suất đang đến rất rõ

Bài toán này càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam bước vào giai đoạn phải dựa nhiều hơn vào năng suất thay vì mở rộng nguồn lao động.

Tại một cuộc thảo luận ngày 24/9, chuyên gia kinh tế - tài chính quốc tế Trần Quốc Hùng cho rằng để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, năng suất lao động cần tăng khoảng 8,5–9% mỗi năm. Trong khi đó, năng suất lao động Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 9.809 USD, tăng 6,83% so với năm trước; mức này được ước tính tương đương khoảng 60% Thái Lan, 40% Malaysia và chưa tới 10% Singapore.

Khoảng cách ấy cho thấy dư địa tăng trưởng vẫn rất lớn, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu phải thay đổi chất lượng tăng trưởng.

AI có thể là một trong những công cụ quan trọng nhất cho sự thay đổi đó.

Chiến lược quốc gia về AI cũng đã xác định rõ hướng đi này khi đặt mục tiêu 60% doanh nghiệp ứng dụng AI cải thiện hiệu quả, đồng thời coi AI là năng lực cốt lõi trong quản trị, sản xuất, kinh doanh và các lĩnh vực kinh tế - xã hội.

Dữ liệu quyết định AI có tạo ra giá trị hay không

Cần phải khẳng định ngay rằng muốn AI tạo năng suất, doanh nghiệp không thể chỉ mua thêm một công cụ.

Tại Vietnam Digital Finance 2026 ngày 24/9, Bộ Tài chính xác định chuyển đổi số đang bước sang giai đoạn mới, từ số hóa quy trình sang quản trị dựa trên dữ liệu và vận hành thông minh bằng AI. Dữ liệu được đặt vào vị trí nền tảng để AI có thể hỗ trợ phân tích, dự báo và ra quyết định.

Vietnam Digital Finance 2026 đặt dữ liệu, AI và năng lực tính toán vào trung tâm của hệ sinh thái tài chính số, hướng tới quản trị và ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Đây cũng là logic được đặt trong Chiến lược AI quốc gia: dữ liệu, mô hình AI và hạ tầng AI là những trụ cột nền tảng; các dữ liệu trọng yếu phải được số hóa, chuẩn hóa, làm sạch và sẵn sàng cho AI.

Nói cách khác, AI chỉ mạnh khi doanh nghiệp có dữ liệu đủ tốt và một quy trình đủ tốt để AI tham gia.

Đây cần được nhìn nhận là căn nguyên cốt lõi để cuộc đua AI của Việt Nam sẽ không chỉ diễn ra giữa những công ty công nghệ. Nó sẽ diễn ra ngay trong nhà máy, ngân hàng, doanh nghiệp xuất khẩu, chuỗi bán lẻ, bệnh viện, trường học và cơ quan quản lý.

Thước đo cuối cùng là giá trị tạo ra

Tác động của AI cũng không chỉ nằm ở việc thay thế con người.

Robot và AI đang mở ra khả năng chuyển lợi thế sản xuất của Việt Nam từ dựa nhiều vào lao động sang tạo ra giá trị cao hơn trên mỗi lao động.

Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho thấy khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương khoảng 1/5 lực lượng lao động, đang làm những công việc có khả năng chịu tác động từ GenAI. Tuy nhiên, kịch bản có khả năng xảy ra nhất là AI làm thay đổi nhiệm vụ trong công việc hơn là thay thế hàng loạt; chỉ khoảng 1 triệu lao động đang làm những công việc có tính chuẩn hóa cao được đánh giá có nguy cơ bị AI thay thế hoàn toàn.

Vì vậy, câu chuyện lớn hơn của AI với Việt Nam không phải là bao nhiêu việc làm biến mất, mà là bao nhiêu công việc được nâng cấp và bao nhiêu giá trị mới được tạo ra trên cùng một nguồn lực.

Nếu mỗi nhân viên có thể xử lý nhiều hơn, mỗi kỹ sư thiết kế nhanh hơn, mỗi doanh nghiệp dự báo chính xác hơn, mỗi dây chuyền giảm được thời gian chết và mỗi quyết định quản trị dựa trên dữ liệu tốt hơn, AI mới thực sự trở thành động lực tăng trưởng.

Việt Nam đã đặt mục tiêu kinh tế AI chiếm khoảng 6% GDP. Nhưng thước đo sâu hơn của tham vọng ấy sẽ nằm ở năng suất.

Cuộc đua AI vì thế không chỉ là cuộc đua làm chủ công nghệ. Đó là cuộc đua biến dữ liệu thành quyết định, biến công nghệ thành năng suất và biến năng suất thành năng lực cạnh tranh quốc gia.