Bộ Thương mại Trung Quốc ngày 29/6 thông báo đưa thêm 20 thực thể của Nhật Bản vào danh sách kiểm soát xuất khẩu, trong đó có một số viện nghiên cứu và doanh nghiệp liên quan lĩnh vực quốc phòng, với lý do các đơn vị này tham gia tăng cường năng lực quân sự của Tokyo.
Theo tuyên bố của Bộ Thương mại Trung Quốc, biện pháp này nhằm “bảo vệ an ninh và lợi ích quốc gia”, đồng thời thực hiện các nghĩa vụ quốc tế về không phổ biến vũ khí. Kể từ thời điểm quyết định có hiệu lực, các nhà xuất khẩu bị cấm cung cấp mặt hàng lưỡng dụng cho những thực thể nằm trong danh sách, trừ trường hợp đặc biệt được cơ quan chức năng Trung Quốc xem xét cấp phép.
 |
| Việc đưa thêm thực thể Nhật Bản vào danh sách kiểm soát xuất khẩu là động thái mới nhất của Trung Quốc trong tình hình căng thẳng quan hệ hai nước |
Căng thẳng Nhật Bản - Trung Quốc gia tăng rõ rệt từ tháng 11/2025, sau phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae tại Quốc hội nước này về một kịch bản xung đột tại eo biển Đài Loan (Trung Quốc). Khi đó, bà cho rằng nếu Trung Quốc sử dụng vũ lực với chính phủ Trung Hoa Đài Bắc - vốn là thực thể đang kiểm soát đảo Đài Loan - tình hình có thể đe dọa trực tiếp tới an ninh và sự tồn vong của Nhật Bản. Bắc Kinh lập tức phản ứng gay gắt, coi phát biểu này là dấu hiệu Tokyo can dự vào vấn đề Đài Loan - nội dung mà Trung Quốc xem là lợi ích cốt lõi và “lằn ranh đỏ” trong quan hệ với các nước.
Từ sau tranh cãi đó, hai bên liên tục có các động thái đáp trả về ngoại giao, an ninh và kinh tế. Trung Quốc triệu tập đại diện ngoại giao Nhật Bản, khuyến cáo công dân thận trọng khi tới Nhật Bản, trong khi Tokyo khẳng định lập trường về Đài Loan không thay đổi và nhấn mạnh mong muốn duy trì đối thoại. Cùng lúc, các hoạt động quanh khu vực biển Hoa Đông, quần đảo Senkaku/Điếu Ngư và chuỗi đảo Tây Nam của Nhật Bản khiến môi trường an ninh khu vực thêm nhạy cảm.
Trước đó, hồi tháng 2/2026, Bắc Kinh đã áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với hàng chục thực thể Nhật Bản, cho rằng các đơn vị này có liên quan tới quá trình phát triển năng lực quốc phòng của Tokyo. Việc bổ sung 20 thực thể lần này được nhìn nhận là bước đi tiếp theo trong chuỗi biện pháp gây sức ép, phản ánh mức độ nhạy cảm ngày càng lớn của các vấn đề an ninh, công nghệ và chuỗi cung ứng trong quan hệ song phương.
Danh sách mới bao gồm nhiều công ty con chuyên trách, doanh nghiệp công nghệ và đơn vị nghiên cứu có liên quan tới cung cấp linh kiện, thiết bị hoặc hỗ trợ kỹ thuật cho ngành công nghiệp quốc phòng Nhật Bản. Trong số đó có Viện Nghiên cứu Quốc phòng Quốc gia và Mitsubishi Electric Defense and Space Technology.
Các mặt hàng lưỡng dụng, đặc biệt là vật liệu và linh kiện công nghệ cao, ngày càng trở thành công cụ chính sách trong cạnh tranh chiến lược. Trung Quốc hiện giữ vai trò then chốt trong khai thác và tinh chế đất hiếm - nhóm nguyên tố thiết yếu đối với xe điện, điện thoại thông minh, thiết bị điện tử, hệ thống dẫn đường tên lửa và nhiều sản phẩm quốc phòng hiện đại.
Trong tuyên bố kèm theo, phía Trung Quốc cáo buộc Nhật Bản “đi xa hơn trên con đường sai lầm” và thúc đẩy một hình thức “chủ nghĩa quân phiệt mới”. Bắc Kinh khẳng định biện pháp kiểm soát xuất khẩu là “chính đáng, hợp lý và hợp pháp”, đồng thời cho rằng quyết định này không ảnh hưởng tới các hoạt động giao thương bình thường giữa hai nền kinh tế.
Giới quan sát cho rằng căng thẳng hiện nay không chỉ bắt nguồn từ một phát biểu riêng lẻ về tình hình Đài Loan, mà còn phản ánh khoảng cách nhận thức ngày càng lớn giữa Bắc Kinh và Tokyo về trật tự an ninh khu vực. Với Nhật Bản, ổn định tại eo biển Đài Loan gắn trực tiếp với an ninh của nước này và liên minh với Mỹ; với Trung Quốc, mọi tín hiệu cho thấy Tokyo có thể can dự vào vấn đề Đài Loan đều bị xem là thách thức đối với chủ quyền và lợi ích cốt lõi. Vì vậy, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới nhiều khả năng sẽ tiếp tục làm phức tạp thêm nỗ lực hạ nhiệt giữa hai nước trong thời gian tới.
