Tăng thuế thuốc lá – giải pháp “cùng thắng” cho y tế và ngân sách

Việt Nam đang đối mặt với gánh nặng y tế và kinh tế nghiêm trọng do thuốc lá gây ra, hội thảo “Thuế thuốc lá và Phát triển bền vững” do Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp cùng Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam tổ chức, đã mang đến những thông điệp cảnh báo và định hướng chính sách nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.

Hội thảo “Thuế thuốc lá và Phát triển bền vững” ngày 3/6/2025

Thuốc lá – Gánh nặng vô hình đang kìm hãm sự phát triển

Với hơn 15 triệu người hút thuốc, Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ ba khu vực ASEAN. Dù tỷ lệ hút thuốc ở nam giới đã giảm từ 47,4% năm 2010 xuống còn 41,1% năm 2021, mức giảm này vẫn còn khiêm tốn, cho thấy các biện pháp hiện hành chưa thực sự đủ mạnh.

Tác động tiêu cực từ thuốc lá không chỉ giới hạn ở sức khỏe. Theo thống kê, mỗi năm có hơn 100.000 người Việt tử vong vì thuốc lá, trong đó bao gồm cả những người không hút thuốc nhưng tiếp xúc thụ động với khói thuốc. Chi phí y tế và tổn thất kinh tế do thuốc lá gây ra ước tính lên đến 108.000 tỷ đồng/năm – tương đương khoảng 1,1% GDP.

Một trong những nguyên nhân chính khiến tỷ lệ hút thuốc vẫn cao là do giá thuốc lá tại Việt Nam quá rẻ. Hiện nay, thuế thuốc lá chỉ chiếm khoảng 36% giá bán lẻ – thấp hơn rất nhiều so với mức khuyến nghị 75% của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Thậm chí, có loại thuốc lá chỉ được bán với giá chưa tới 10.000 đồng/bao, khiến sản phẩm này trở nên đặc biệt dễ tiếp cận với thanh thiếu niên và người có thu nhập thấp.

Bà Nguyễn Thị An, Giám đốc Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam

Bà Nguyễn Thị An, Giám đốc Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam nhấn mạnh: “Thuốc lá rẻ không chỉ là nguy cơ sức khỏe mà còn là vấn đề công bằng xã hội. Khi người nghèo và giới trẻ trở thành nhóm dễ tổn thương nhất, chính sách thuế cần phải đóng vai trò là hàng rào bảo vệ.”

Tăng thuế thuốc lá – Giải pháp “cùng thắng” cho y tế và ngân sách

Theo WHO, việc tăng thuế thuốc lá được xem là biện pháp hiệu quả nhất để giảm tiêu dùng thuốc lá, đặc biệt trong nhóm người trẻ và thu nhập thấp. Chỉ cần tăng giá thêm 10% đã có thể giúp giảm 4–5% lượng tiêu dùng, tùy từng quốc gia.

Ông Đặng Khắc Lợi – Phó Cục trưởng Cục Báo chí

Phát biểu tại hội thảo, ông Đặng Khắc Lợi – Phó Cục trưởng Cục Báo chí – khẳng định: “Thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong, vượt qua cả HIV/AIDS, lao và sốt rét cộng lại. Tăng thuế là giải pháp then chốt, không chỉ về mặt tài chính mà còn là chính sách y tế công cộng cấp thiết.”

WHO đề xuất Việt Nam áp dụng lộ trình tăng thuế thuốc lá từ năm 2026, bắt đầu từ mức tăng tối thiểu 5.000 đồng/bao, tiến tới 15.000 đồng/bao vào năm 2030. Mục tiêu là đưa tổng thuế thuốc lá lên ít nhất 75% giá bán lẻ – phù hợp chuẩn quốc tế.

Thạc sĩ Nguyễn Tuấn Lâm – đại diện WHO tại Việt Nam – cho rằng: “Đây là biện pháp ‘ba lợi ích’: giảm gánh nặng bệnh tật, tăng thu ngân sách, và góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.”

Ông Nguyễn Tuấn Lâm – đại diện WHO tại Việt Nam

Trong khi các chuyên gia kêu gọi tăng thuế đối với thuốc lá truyền thống, Bộ Y tế cũng đề xuất không hợp pháp hóa các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trong Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi). Đây là bước đi phù hợp với Nghị quyết 173/2024/QH15 của Quốc hội về việc cấm sản xuất, kinh doanh và sử dụng các sản phẩm thuốc lá mới.

Thạc sĩ Đinh Thị Thu Thủy – Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) – cho biết: “Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ phương án tăng thuế kết hợp giữa thuế tuyệt đối và thuế theo tỷ lệ, vì đây là công cụ giúp điều tiết hiệu quả hành vi tiêu dùng thuốc lá.”

Bà Đinh Thị Thu Thủy – Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế)

Truyền thông – Mảnh ghép không thể thiếu

Bên cạnh chính sách, công tác truyền thông đóng vai trò quan trọng trong thay đổi hành vi và nhận thức cộng đồng. Từ ngày 1/1 đến 31/5/2025, đã có 11.327 tin, bài báo đăng tải về chủ đề phòng, chống tác hại thuốc lá. Trong đó, hơn 2.000 bài viết trực tiếp đề cập đến tác hại của thuốc lá, và gần 800 bài phân tích sâu về mối liên hệ giữa thuế thuốc lá và phát triển bền vững.

Ông Đặng Khắc Lợi đánh giá cao vai trò của báo chí trong việc truyền thông hiệu quả về vấn đề này. Các hình thức thể hiện đa dạng như phóng sự, infographic, tọa đàm truyền hình đã giúp thông tin dễ tiếp cận, dễ hiểu hơn với công chúng.

Có thể khẳng định rằng, tăng thuế thuốc lá không đơn thuần là một giải pháp tài khóa. Đây là chính sách y tế công cộng cần thiết, mang tính chiến lược trong hành trình giảm gánh nặng bệnh tật, bảo vệ thế hệ tương lai và định hình một xã hội phát triển bền vững hơn.

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực thực hiện các cam kết về phát triển bền vững, việc cải cách chính sách thuế thuốc lá là một lựa chọn mang tầm quốc gia – cả về sức khỏe lẫn kinh tế.