Thuốc lá điện tử chuyển sang... "bán kín" trên không gian mạng

Lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã làm thu hẹp đáng kể hoạt động kinh doanh công khai. Nhưng trên không gian mạng, thị trường này chưa biến mất mà đang chuyển sang những phương thức chào bán kín đáo hơn, đặt ra yêu cầu mới đối với công tác quản lý và thực thi pháp luật.

Gần 35% cửa hàng chuyển sang bán trực tuyến

Tại hội thảo truyền thông về thực trạng bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam ngày 4/11 ở TP. Hồ Chí Minh, Trường Đại học Y tế công cộng công bố kết quả nghiên cứu thực hiện năm 2025.

Sự bùng nổ của các sản phẩm nicotine thế hệ mới đang đặt giới trẻ trước những cạm bẫy nghiện ngập tinh vi. Trong khi các nghiên cứu đã chứng minh, không có loại thuốc lá nào là an toàn cho sức khỏe.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Thảo, nhóm nghiên cứu đã khảo sát 2.462 sinh viên, quan sát 126 cửa hàng từng kinh doanh các sản phẩm này và thực hiện 24 cuộc phỏng vấn sâu.

Kết quả cho thấy, 81 cửa hàng (64,3%) đã đóng cửa tại địa điểm được ghi nhận trước đó; 44 cửa hàng (34,9%) chuyển sang bán trực tuyến. Chỉ một cửa hàng tiếp tục duy trì đồng thời cả hai hình thức.

Sự dịch chuyển này cho thấy lệnh cấm đã tác động rõ đến hoạt động kinh doanh tại các điểm bán truyền thống. Tuy nhiên, khi giao dịch chuyển lên môi trường số, việc nhận diện người bán, xác minh hàng hóa và thu thập chứng cứ vi phạm trở nên phức tạp hơn.

Một số tài khoản sử dụng tên gọi như bàn chải điện, máy cạo râu hoặc tinh dầu thơm phòng để giới thiệu sản phẩm. Hoạt động trao đổi, chốt đơn cũng được chuyển vào tin nhắn riêng hoặc ứng dụng liên lạc, hạn chế khả năng phát hiện qua giám sát nội dung công khai.

Phần lớn quảng cáo sử dụng cách gọi né tránh

Kết quả giám sát trực tuyến năm 2026 do đại diện Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam công bố tiếp tục cho thấy quy mô và tính chất phức tạp của hoạt động này.

Qua hai đợt rà soát, nhóm giám sát phát hiện 403 đường liên kết có dấu hiệu vi phạm trên 5 nền tảng, gồm Facebook, Instagram, website, TikTok và YouTube. Trong đó, Facebook có 122 đường liên kết, Instagram 114, website 81, TikTok 75 và YouTube 11.

Đáng chú ý, chỉ 31/403 nội dung, tương đương 7,7%, sử dụng trực tiếp từ khóa “thuốc lá điện tử” hoặc “thuốc lá nung nóng”. Phần lớn nội dung còn lại dùng tên gọi thay thế, từ khóa biến thể hoặc hình ảnh được điều chỉnh để hạn chế bị phát hiện.

Điều này cho thấy, giám sát bằng từ khóa thông thường khó bao quát hết các phương thức quảng cáo, chào bán. Khi tài khoản có thể nhanh chóng xóa bài, đổi tên hoặc chuyển giao dịch sang kênh riêng, việc truy vết và xử lý càng đòi hỏi phương pháp giám sát linh hoạt hơn.

Cần siết kiểm soát hoạt động kinh doanh trên nền tảng số

Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Đây là căn cứ quan trọng để triển khai các biện pháp kiểm soát, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Thực tế nghiên cứu cho thấy, hiệu quả thực thi quy định không thể chỉ đánh giá qua số cửa hàng đóng cửa hay lượng nội dung quảng cáo công khai giảm xuống. Khi hoạt động kinh doanh chuyển sang các tài khoản ẩn danh, tên gọi biến thể và giao dịch riêng tư, công tác quản lý cần theo kịp phương thức hoạt động mới.

Các giải pháp được đề xuất tại hội thảo tập trung vào duy trì giám sát thường xuyên trên nhiều nền tảng; cập nhật từ khóa, hình ảnh và thủ đoạn quảng cáo trá hình; tăng cường phối hợp giữa cơ quan chức năng với đơn vị quản lý nền tảng số để phát hiện, gỡ bỏ nội dung vi phạm và truy vết người bán.

Bên cạnh đó, kiểm soát nguồn cung, rà soát các điểm bán có nguy cơ cao và theo dõi những cơ sở đã chuyển đổi phương thức kinh doanh cũng là những nhiệm vụ cần được chú trọng.

Lệnh cấm chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi hoạt động kinh doanh trái phép không còn dễ dàng chuyển từ cửa hàng vật lý sang không gian mạng. Đây không chỉ là câu chuyện kiểm soát một mặt hàng bị cấm, mà còn là phép thử đối với năng lực giám sát thị trường và thực thi pháp luật trong môi trường kinh tế số.