Doanh nghiệp Việt trước sức ép xanh hóa chuỗi cung ứng vào EU

Thương mại Việt Nam – EU đã có bước tiến đáng kể sau hơn 6 năm thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA). Tuy nhiên, lợi thế thuế quan sẽ khó phát huy đầy đủ nếu doanh nghiệp chưa theo kịp những tiêu chuẩn mới về môi trường, công nghệ và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng.

Đây cũng là vấn đề trọng tâm được đặt ra tại Diễn đàn Hợp tác kinh tế và thương mại Việt Nam – EU 2026, khai mạc chiều 4/11 tại Hà Nội, với chủ đề “Định hình tương lai kinh tế xanh và chuỗi giá trị mới”.

Từ lợi thế EVFTA đến yêu cầu nâng cấp năng lực sản xuất

Diễn đàn do Bộ Công Thương phối hợp với Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam và Hội đồng Kinh doanh EU – ASEAN (EU-ABC) tổ chức, là kênh đối thoại chính sách và kết nối doanh nghiệp hai bên. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh quan hệ Việt Nam – EU vừa được nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện, tạo thêm nền tảng chính trị để mở rộng hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư.

Chính thức khai mạc Diễn đàn Hợp tác kinh tế và thương mại Việt Nam-EU 2026 với chủ đề “Định hình tương lai kinh tế xanh và chuỗi giá trị mới” - Ảnh: Minh Duy/ https://nhandan.vn

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Công Thương Lương Hoàng Thái cho biết, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong 10 tháng đầu năm 2026 ước đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 499 tỷ USD, tăng 27,4%.

Đây là kết quả cho thấy quy mô và mức độ hội nhập ngày càng lớn của nền kinh tế. Theo số liệu Cục Xuất nhập khẩu được Bộ Công Thương công bố, nhóm hàng công nghiệp chế biến tiếp tục giữ vai trò chủ lực, chiếm 87,4% tổng kim ngạch xuất khẩu trong 10 tháng.

Riêng với thị trường châu Âu, Thứ trưởng Lương Hoàng Thái cho biết kim ngạch thương mại hai chiều đã vượt 65,48 tỷ USD và tiếp tục tăng trưởng sau hơn 6 năm thực thi EVFTA.

Theo Thứ trưởng, hiệp định này trở thành nền tảng quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận sâu hơn thị trường 27 quốc gia thành viên EU. Tuy nhiên, giai đoạn phát triển mới đòi hỏi Việt Nam không chỉ gia tăng lượng hàng xuất khẩu mà còn phải nâng cao chất lượng sản phẩm, hàm lượng công nghệ và khả năng tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Bộ Công Thương xác định phát triển chuỗi cung ứng xanh, chuyển đổi năng lượng sạch, sử dụng vật liệu xanh và ứng dụng công nghệ kinh tế tuần hoàn là những định hướng quan trọng trong quá trình nâng cấp năng lực sản xuất công nghiệp.

Đây cũng là hướng hợp tác mà các doanh nghiệp châu Âu có thể đóng góp thông qua công nghệ, kinh nghiệm quản trị, đào tạo nhân lực và nguồn vốn đầu tư dài hạn.

Tiêu chuẩn xanh đang trở thành điều kiện cạnh tranh

Đại sứ Julien Guerrier - Trưởng Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam, khẳng định EU coi Việt Nam là đối tác quan trọng hàng đầu tại khu vực. Ông đánh giá cao mục tiêu phát triển của Việt Nam, trong đó có khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 và đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050.

Theo Đại sứ Julien Guerrier, EVFTA tiếp tục là trụ cột kinh tế trong quan hệ hai bên, đưa Việt Nam trở thành đối tác thương mại lớn nhất của EU trong ASEAN và đứng thứ 16 trên toàn cầu.

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả hơn hiệp định, Việt Nam cần tiếp tục duy trì môi trường đầu tư ổn định, minh bạch, nhất quán; bảo đảm quyền tiếp cận thị trường công bằng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và bí quyết công nghệ. Đây là những yếu tố quan trọng để củng cố niềm tin của nhà đầu tư châu Âu, nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Một trong những sức ép rõ nhất đối với doanh nghiệp xuất khẩu hiện nay là các quy định về phát thải và trách nhiệm môi trường của EU.

Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) đã bước vào giai đoạn thực thi chính thức từ ngày 1/1/2026. Cơ chế này áp dụng với một số nhóm hàng có cường độ phát thải lớn như sắt thép, nhôm, xi-măng, phân bón, điện và hydro. Nhà nhập khẩu EU thuộc diện điều chỉnh phải thực hiện nghĩa vụ khai báo lượng phát thải chứa trong hàng hóa và các nghĩa vụ tài chính tương ứng theo quy định.

Điều này khiến dữ liệu phát thải trong quá trình sản xuất trở thành một yếu tố ngày càng quan trọng trong giao dịch thương mại. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không có hệ thống đo đạc, theo dõi và cung cấp dữ liệu đáng tin cậy, đối tác nhập khẩu có thể phải sử dụng giá trị phát thải mặc định theo quy định của EU, làm tăng rủi ro chi phí và giảm lợi thế cạnh tranh.

Ủy ban châu Âu đã công bố các tài liệu hướng dẫn thực hiện CBAM trong giai đoạn chính thức, trong đó có hướng dẫn dành cho các cơ sở sản xuất ngoài EU. Đây là nguồn thông tin doanh nghiệp xuất khẩu thuộc các ngành liên quan cần chủ động cập nhật để phối hợp với nhà nhập khẩu và chuẩn bị dữ liệu phát thải.

Vì vậy, chuyển đổi xanh không còn đơn thuần là hoạt động thể hiện trách nhiệm xã hội hay xây dựng hình ảnh thương hiệu. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, đây đang trở thành một phần của năng lực đáp ứng đơn hàng, duy trì hợp đồng và tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

Dòng vốn châu Âu cần đi cùng công nghệ và liên kết sản xuất

Ở góc độ cộng đồng doanh nghiệp, Phó Chủ tịch Hội đồng Kinh doanh EU – ASEAN Noel Clehane cho rằng Việt Nam có lợi thế cạnh tranh nhờ nền tảng sản xuất công nghiệp và năng lực xuất khẩu đã được khẳng định.

Ông nhấn mạnh giá trị đầu tư từ châu Âu không chỉ nằm ở nguồn vốn, mà còn ở công nghệ tiên tiến, chuyên môn quản trị và hoạt động đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là những yếu tố có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp năng lực sản xuất và tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn.

Đại diện EU-ABC cũng lưu ý, các chuỗi giá trị hiện đại buộc phải xanh hơn bởi tính bền vững ngày càng gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Những lĩnh vực như sản xuất sạch, chuyển đổi năng lượng, logistics bền vững và tài chính xanh vì vậy có nhiều dư địa hợp tác giữa hai bên.

Thực tế, định hướng này phù hợp với những lĩnh vực đã được lãnh đạo Việt Nam và EU xác định trong khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện. Tuyên bố chung sau chuyến thăm châu Âu tháng 10/2026 nhấn mạnh tiềm năng hợp tác về công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, hạ tầng chiến lược và nguyên liệu thô quan trọng.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, cơ hội thu hút vốn và tham gia chuỗi cung ứng châu Âu sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng chuyển hóa những định hướng hợp tác này thành dự án cụ thể. Việc tiếp cận nhà đầu tư cần đi cùng năng lực đáp ứng tiêu chuẩn, minh bạch thông tin, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và cam kết thực hiện các yêu cầu về môi trường.

Đặc biệt, doanh nghiệp vừa và nhỏ cần được hỗ trợ về vốn, công nghệ và năng lực quản trị để không bị đứng ngoài quá trình chuyển đổi. Nếu chỉ những doanh nghiệp quy mô lớn đáp ứng được các tiêu chuẩn mới, khả năng liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với các tập đoàn châu Âu sẽ khó phát huy hết tiềm năng.

Diễn đàn Hợp tác kinh tế và thương mại Việt Nam – EU 2026 vì thế không chỉ là dịp trao đổi chính sách hay xúc tiến đầu tư. Giá trị lâu dài của sự kiện nằm ở khả năng thúc đẩy những dự án hợp tác thực chất, đưa công nghệ và tiêu chuẩn xanh vào hoạt động sản xuất, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

EVFTA đã mở cánh cửa thị trường, nhưng năng lực sản xuất xanh, công nghệ và quản trị mới quyết định doanh nghiệp Việt Nam có thể đi được bao xa tại châu Âu.