Từ cây xương rồng trên đất cát đến bài toán thương mại hóa nông sản

Ở vùng đất cát ven biển Hòa Hiệp, xương rồng lưỡi rồng từng mọc dại quanh hàng rào, trên những khoảnh đất khô cằn. Người dân quen dùng cây làm hàng rào, đôi khi hái phần non về luộc hoặc nấu canh. Ít ai nghĩ loại cây này có thể trở thành nguyên liệu cho các sản phẩm thực phẩm và mỹ phẩm.

Trần Văn Vũ, một kỹ sư xây dựng từng làm việc tại TP. Hồ Chí Minh, lại chọn xương rồng để bắt đầu hành trình lập nghiệp tại quê nhà.

Kỹ sư Trần Văn Vũ bên cây xương rồng vùng đất cát Hòa Hiệp, Đăk Lắk

Năm 2018, Vũ trồng thử trên diện tích 300 m² tại khu vực Hòa Hiệp, vùng ven biển nay thuộc tỉnh Đắk Lắk. Từ diện tích ban đầu, vùng trồng được mở rộng lên khoảng 5 ha. Thay vì chỉ bán cây tươi, anh tìm cách đưa nguyên liệu vào chế biến nhằm nâng giá trị thương mại.

Nhưng con đường từ cây trồng đến sản phẩm bán được không đơn giản. Những thử nghiệm đầu tiên với bún, phở, muối chua và bánh tráng kết hợp xương rồng với gạo không mang lại hiệu quả như kỳ vọng. Chi phí sản xuất cao, trong khi doanh thu và lợi nhuận chưa đáp ứng yêu cầu kinh doanh.

Vũ quyết định chuyển hướng sang mỹ phẩm. Đây là bước ngoặt trong cách khai thác nguyên liệu, từ tìm đầu ra cho cây xương rồng sang phát triển sản phẩm có công thức, bao bì và thương hiệu riêng.

Chuyển hướng để tìm thị trường

Xương rồng Nopal, còn gọi là xương rồng lưỡi rồng, có tên khoa học Nopalea cochenillifera. Loại cây này có khả năng thích nghi với điều kiện khô hạn, phù hợp với những khu vực đất cát ven biển. Theo thông tin về mô hình, cây bắt đầu cho thu hoạch sau khoảng một năm, năng suất đạt 30-50 tấn/ha, giá thu mua khoảng 1.000-3.000 đồng/kg.

Với Vũ, nguồn nguyên liệu chỉ là điểm xuất phát, bài toán lớn hơn là tìm sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường và có khả năng bù đắp chi phí sản xuất.

Từ lựa chọn đó, Organic Nopal phát triển thương hiệu Nocas Most với các sản phẩm chăm sóc da và tóc, gồm kem dưỡng, kem chống nắng, serum chăm sóc da mặt, serum body, serum tóc, dầu gội tắm, kem xả tóc, trà túi lọc.

Việc phát triển nhiều dòng sản phẩm giúp doanh nghiệp mở rộng cách khai thác nguyên liệu thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào bán xương rồng tươi.

Mỹ phẩm là lĩnh vực có mức độ cạnh tranh cao. Thành phần có nguồn gốc tự nhiên có thể tạo điểm khác biệt, nhưng người tiêu dùng còn quan tâm đến hiệu quả sử dụng, độ an toàn, giá bán và uy tín thương hiệu. Vũ lại phải đầu tư cho nghiên cứu công thức, kiểm nghiệm, hoàn thiện sản phẩm và tiếp thị để tạo được sức mua ổn định.

Doanh thu của Organic Nopal được giới thiệu ở mức vài trăm triệu đồng mỗi tháng. Đây là dấu hiệu cho thấy mô hình đã có hoạt động thương mại, thị trường đã và đang chấp nhận mỹ phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên, có nguồn gốc nguyên liệu địa phương.

Đầu tư công nghệ để chế biến sâu

Trong giai đoạn 2022-2024, Vũ cho biết Organic Nopal đã đầu tư gần 2 tỷ đồng nghiên cứu quy trình chiết xuất các hoạt chất sinh học từ xương rồng Nopal bằng phương pháp enzyme, hướng đến ứng dụng trong sản xuất mỹ phẩm.

Ngày 8/5/2025, nhiệm vụ khoa học và công nghệ mang tên “Nghiên cứu quy trình chiết xuất các hoạt chất sinh học từ cây xương rồng Nopal bằng phương pháp Enzyme và ứng dụng sản xuất một số sản phẩm mỹ phẩm” được doanh nghiệp thông tin là đã được Sở Khoa học và Công nghệ Phú Yên cũ công nhận, do công ty tự đầu tư, không sử dụng ngân sách nhà nước.

Trần Văn Vũ nghiên cứu và chiết xuất các hoạt chất sinh học từ cây xương rồng Nopal bằng phương pháp Enzyme.

Khoản đầu tư cho nghiên cứu cho thấy phần nào Vũ quyết tâm muốn tiến sâu hơn vào khâu chế biến, thay vì chỉ khai thác lợi thế nguyên liệu. Nếu quy trình chiết xuất được ứng dụng hiệu quả, công nghệ có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong sản xuất và phát triển các dòng sản phẩm riêng.

Đây là phép thử quan trọng đối với các doanh nghiệp trẻ như Vũ trong chế biến nông sản. Công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị kinh tế khi giúp cải thiện chất lượng, tăng hiệu suất hoặc tạo ra sản phẩm mà thị trường sẵn sàng trả tiền.

Hồi giữa năm nay, Nocas Most của Vũ Giải thưởng Môi trường Tỉnh Đắk Lắk Lần Thứ I Năm 2026, phần nào khẳng định vi thế sản phẩm của công ty là xanh, thuần thiên nhiên và đặc biệt là nguyên liệu địa phương. Với Vũ, đây là ghi nhận xứng đáng cho hành trình kiên trì, bền bỉ theo đuổi triết lý “kinh doanh gắn liền với sinh thái” của Nocas Most trong những năm qua.

Vùng nguyên liệu cần đầu ra ổn định

Các xưởng của Vũ cũng như việc thu hái xương rồng hiện nay tạo việc làm cho hàng chục lao động địa phương, thực ra là bà con chòm xóm quanh quanh nhà của Vũ ở quê.

Cùng với hoạt động chế biến, vùng nguyên liệu là mắt xích quyết định khả năng duy trì sản xuất. Vũ đang xây dựng nguồn cung ổn định về sản lượng và chất lượng, trong khi người trồng cần giá thu mua hợp lý và hợp đồng tiêu thụ đủ chắc chắn.

Khả năng chịu hạn của xương rồng là một lợi thế cần xem xét trong điều kiện đất cát ven biển. Dù vậy, để đánh giá hiệu quả môi trường của mô hình vẫn cần dữ liệu về lượng nước sử dụng, đầu vào canh tác, hiệu quả sử dụng đất và tác động của quá trình chế biến.

Việc khởi nghiệp của Trần Văn Vũ đã được cộng đồng công nhận là khởi nghiệp xanh.

Từ 300 m² trồng thử nghiệm đến vùng nguyên liệu khoảng 5 ha và có thể nhiều hơn, từ những sản phẩm thực phẩm chưa đạt kỳ vọng đến mỹ phẩm mang thương hiệu riêng, hành trình của Trần Văn Vũ cho thấy khởi nghiệp nông nghiệp, “bỏ phố về quê” đòi hỏi khả năng điều chỉnh hướng đi trước những phản hồi của thị trường.

Nhưng chặng đường thương mại hóa vẫn cần được chứng minh bằng hiệu quả kinh doanh, khả năng mở rộng thị trường và thu nhập thực tế của người trồng. Khi những yếu tố này được kết nối, cây xương rồng mới có thể vượt khỏi giá trị của một loại nguyên liệu khác biệt để trở thành nguồn lực kinh tế bền vững cho địa phương.